Οδυσσέας: Ο ήρωας που έκανε το μυαλό το πιο επικίνδυνο όπλο στην Αρχαία Ελλάδα.
Στα ομηρικά έπη, οι κανόνες της ηρωικής εποχής ήταν συνήθως ξεκάθαροι: η αξία σου μετριόταν στο πεδίο της μάχης. Ο Αχιλλέας ήταν η απόλυτη πολεμική μηχανή, ο Αίας ένα ασταμάτητο βουνό από μυς, ο Διομήδης τόσο παράτολμος που τολμούσε να ματώσει μέχρι και θεούς. Κι όμως, ο χαρακτήρας που ρίζωσε πιο βαθιά από όλους στη συλλογική μνήμη του δυτικού πολιτισμού δεν ήταν ούτε ο πιο δυνατός, ούτε ο πιο ατρόμητος.
Ήταν ο πιο έξυπνος. Ο Όμηρος τον στολίζει μανιωδώς με ένα συγκεκριμένο επίθετο: είναι ο «πολύτροπος». Αυτός που ξέρει πολλούς τρόπους, που βρίσκει διέξοδο εκεί που οι άλλοι βλέπουν μόνο τοίχο. Και αυτή ακριβώς η ιδιότητα είναι που τον κάνει τον πρώτο, ίσως, πραγματικά σύγχρονο άνθρωπο της λογοτεχνίας.
Ποια ημερομηνία επέστρεψε ο Οδυσσέας στην Ιθάκη; Οι επιστήμονες λύνουν το μυστήριο !
Η «Μῆτις» ως υπερδύναμη
Για να νιώσουμε τον Οδυσσέα, πρέπει να καταλάβουμε τη λέξη μῆτις. Στη δική μας εποχή θα τη λέγαμε ίσως «πρακτική ευφυΐα» ή «street smarts», αλλά για τους αρχαίους ήταν κάτι πολύ ευρύτερο. Ήταν η ικανότητα να σκανάρεις αστραπιαία μια κατάσταση, να προσαρμόζεσαι και να αντιδράς απρόβλεπτα.
Δεν είναι τυχαίο ότι η Μήτις στη μυθολογία ήταν η πρώτη γυναίκα του Δία η προσωποποίηση της ίδιας της σκέψης. Ο Δίας την κατάπιε από τον φόβο του, και από το κεφάλι του γεννήθηκε η Αθηνά. Γι’ αυτό η θεά της σοφίας είναι η απόλυτη προστάτιδα του Οδυσσέα. Μοιράζονται την ίδια φύση: ξέρουν πότε να υπολογίζουν, πότε να στήνουν παγίδες και πότε να κρύβονται. Η σχέση τους, όπως φαίνεται στην Οδύσσεια, έχει μια μοναδική τρυφερότητα, ακριβώς γιατί βασίζεται στον αμοιβαίο θαυμασμό δύο κοφτερών μυαλών.
Η ρετσινιά του απατεώνα
Αν ρωτήσεις κάποιον σήμερα, ίσως σου πει ότι ο Οδυσσέας ήταν απλώς ένας πανούργος ψεύτης. Σε αυτό έβαλαν το χέρι τους κυρίως οι Ρωμαίοι –όπως ο Βιργίλιος στην Αινειάδα που, ως «απόγονοι» των Τρώων, τον είδαν ως τον απόλυτο κακό, αλλά και η μεσαιωνική παράδοση που σιχαινόταν την αναξιοπιστία.
Εδώ όμως υπάρχει μια τεράστια παρεξήγηση. Ο Οδυσσέας δεν χρησιμοποιεί το μυαλό του για να καταδυναστεύσει αδύναμους ή για να πλουτίσει. Λέει ψέματα, στήνει ενέδρες και εξαπατά, ναι, αλλά απέναντι σε ποιους; Σε τέρατα, σε εχθρικούς θεούς, σε στρατούς και στους μνηστήρες που κατασπαράζουν το σπίτι του. Η πανουργία του δεν είναι αυτοσκοπός· είναι ο μοναδικός μηχανισμός επιβίωσης για τον ίδιο και τους ανθρώπους του.
Τα τρία masterclasses στρατηγικής
Αν δούμε την πορεία του, ο Οδυσσέας άλλαξε την ιστορία του μύθου με τρεις κινήσεις που αποδεικνύουν πώς η σκέψη κερδίζει τη βία:
Ο Όρκος του Τυνδάρεω: Πριν καν ξεσπάσει ο Τρωικός Πόλεμος, η Ελλάδα κόντεψε να αιματοκυλιστεί γιατί όλοι οι βασιλιάδες ήθελαν την Ελένη. Όσο οι άλλοι ακόνιζαν τα σπαθιά τους, ο Οδυσσέας πρότεινε μια διπλωματική λύση: όλοι οι μνηστήρες να ορκιστούν ότι θα προστατεύσουν όποιον τελικά επιλεγεί. Ήταν, ουσιαστικά, το πρώτο σύμφωνο αμοιβαίας άμυνας στην ιστορία. Ο πόλεμος αποτράπηκε (προσωρινά) και ο ίδιος πήρε ως αντάλλαγμα την Πηνελόπη.
Ο Δούρειος Ίππος: Δέκα χρόνια πολιορκίας, ατελείωτοι νεκροί και τα τείχη της Τροίας άθικτα. Εκεί που η ωμή βία απέτυχε, ο Οδυσσέας επιτέθηκε στη φαντασία. Ο Δούρειος Ίππος ήταν ένα ψυχολογικό όπλο. Πάτησε πάνω στη θρησκευτικότητα και την απελπισία των Τρώων να πιστέψουν ότι ο πόλεμος τελείωσε. Τους νίκησε χρησιμοποιώντας τις δικές τους πεποιθήσεις.
Το «Οὖτις»: Παγιδευμένος στη σπηλιά του Πολύφημου, ήξερε ότι αν σκοτώσει τον Κύκλωπα δεν θα άνοιγε ποτέ κανείς τον βράχο της πόρτας. Τον μέθυσε, τον τύφλωσε και όταν ο Πολύφημος ρώτησε το όνομά του, ο Οδυσσέας συστήθηκε ως «Κανένας». Μια απλή γλωσσική απάτη που ακύρωσε τις κραυγές βοήθειας του τέρατος. Η ίδια η γλώσσα έγινε η ασπίδα του.
Πηνελόπη: Μια σχέση χτισμένη στη νοημοσύνη
Ο μύθος του Οδυσσέα θα ήταν μισός χωρίς την Πηνελόπη. Δεν τον περίμενε απλώς με μοιρολατρία· έδινε τον δικό της, αθόρυβο πόλεμο στο παλάτι. Ο ιστός της, που τον ύφαινε τη μέρα και τον ξήλωνε τη νύχτα για τρία ολόκληρα χρόνια, ήταν η δική της εκδοχή της μήτιδος. Ένα αριστούργημα καθυστέρησης απέναντι στους αδίστακτους μνηστήρες.
Και όταν τελικά οι δυο τους συναντιούνται, δεν πέφτουν αμέσως στην αγκαλιά ο ένας του άλλου. Η Πηνελόπη τον δοκιμάζει. Ζητά να μεταφέρουν το κρεβάτι τους, κάνοντας τον Οδυσσέα να εκραγεί, αφού το είχε σκαλίσει ο ίδιος πάνω σε έναν ζωντανό κορμό ελιάς ήταν αδύνατον να μετακινηθεί. Αναγνωρίζονται μέσα από ένα αίνιγμα, επικοινωνώντας σε μια συχνότητα που μόνο οι δυο τους πιάνουν.
Γιατί μας αφορά ακόμα;
Δεν είναι τυχαίο που ο Οδυσσέας στοίχειωσε τον δυτικό στοχασμό. Ο Δάντης τον έστειλε στην Κόλαση αλλά του χάρισε έναν συγκλονιστικό τελευταίο λόγο για τη δίψα της γνώσης. Ο Τζόιμς Τζόις έχτισε όλο τον “Οδυσσέα” του πάνω του, αποδεικνύοντας ότι κάθε καθημερινός άνθρωπος ζει τη δική του μικρή, μοντέρνα οδύσσεια χωρίς να χρειάζεται μυθικά τέρατα.
Ο Οδυσσέας δεν είναι χάρτινος. Φοβάται, κάνει λάθη, χάνει φίλους, κλαίει στις ακτές, παρασύρεται από τον εγωισμό του. Είναι ο ήρωας που αναγνωρίζουμε όταν κοιτάμε στον καθρέφτη. Και η ιστορία του παραμένει τόσο ζωντανή, ακριβώς επειδή μας θυμίζει το πιο αισιόδοξο μήνυμα της αρχαιότητας: το μυαλό δεν είναι ο αντίπαλος του συναισθήματος, αλλά ο πιο πολύτιμος σύμμαχός του όταν προσπαθείς να βρεις τον δρόμο για το σπίτι.
Η ιστορία που δε μας έμαθαν ποτέ: Τι περνούσαν οι μητέρες στην Αρχαία Ελλάδα;
