Το λεπτό που αναγέννησε τον Ντοστογιέφσκι: η αληθινή ιστορία πίσω από τους «Δαίμονες»

Υπάρχει μια στιγμή στη ζωή του Ντοστογιέφσκι που δεν διαβάζεται τη νιώθεις. Είναι 22 Δεκεμβρίου 1849, λίγες ανάσες πριν το τέλος, όταν ο νεαρός Φιόντορ στέκεται δεμένος μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα, βλέποντας την πρώτη τριάδα να ετοιμάζεται να πεθάνει. Δεν υπάρχει μεταφορά εδώ, ούτε ρομαντική υπερβολή. Ο Ντοστογιέφσκι πίστεψε πραγματικά ότι θα τελείωνε σε δευτερόλεπτα.

Και ακριβώς εκεί, σε αυτή την ανυπόφορη καθαρότητα που γεννά ο θάνατος, έρχεται το πρώτο ρήγμα: η χάρη του τσάρου, η «επιστροφή» στη ζωή, η τρομακτική αίσθηση ότι ξαναγεννιέσαι χωρίς να το έχεις ζητήσει.

Από εκείνη τη στιγμή, κάτι άλλαξε ανεπιστρεπτί. Η Σιβηρία, η αναμόχλευση των ιδεών του, η τριβή με ανθρώπους που ζούσαν στην κόψη ήταν φυσική συνέχεια ενός ανθρώπου που είχε ήδη πεθάνει και ξαναεπιστρέψει. Γι’ αυτό οι ήρωές του μοιάζουν σαν να μιλούν από το υπόγειο της ψυχής, γιατί ο δημιουργός τους έγραψε ως κάποιος που έχει ήδη δει το τέλος του.

Στους «Δαίμονες» το τραύμα εκείνου του λεπτού γίνεται φιλοσοφία. Είναι μυθιστόρημα πολιτικό, υπαρξιακό, ψυχολογικό  αλλά πάνω απ’ όλα, είναι ένα βιβλίο γραμμένο από άνθρωπο που έμαθε πως η ζωή δε χαρίζεται, μόνο δανείζεται. Οι μορφές του, από τον Σταβρόγκιν μέχρι τον Βεργκίνσκι, είναι πλάσματα που κινούνται στα όρια: ανάμεσα στην ιδέα και στην καταστροφή, ανάμεσα στην ελευθερία και στο χείλος του μεγάλου λάθους. 

Κι ίσως γι’ αυτό κάθε απόσπασμα από τους «Δαίμονες»μιλάει σαν μαρτυρία ενός ανθρώπου που αγγίζει το χάος και επιστρέφει για να το περιγράψει. 

Τι μάς έμαθε ο Ντοστογιέφσκι; «Να μην συμβιβάζεσαι με καμία από τις….»

11 αποφθέγματα  από τους «Δαίμονες» του Ντοστογιέφσκι

1. «Αν θέλεις να κατακτήσεις ολόκληρο τον κόσμο, κατάκτησε τον εαυτό σου.»
2. «Ο Θεός είναι απαραίτητος και, ως εκ τούτου, πρέπει να υπάρχει… Αλλά ξέρω ότι δεν υπάρχει και δεν μπορεί να υπάρχει… Δεν καταλαβαίνεις ότι ένας άνθρωπος με αυτές τις δύο σκέψεις δεν μπορεί να συνεχίσει να ζει;»
3. «Υπάρχουν στιγμές, μόνο πέντε ή έξι κάθε φορά, που ξαφνικά νιώθεις την παρουσία της αιώνιας αρμονίας, πλήρως επιτευχθείσας. Δεν είναι κάτι γήινο, δεν είναι ουράνιο, αλλά ο άνθρωπος δεν μπορεί να το αντέξει στη γήινη κατάστασή του. Πρέπει να αλλάξει φυσικά ή να πεθάνει. Το συναίσθημα είναι σαφές και αδιαμφισβήτητο. Σαν να αισθάνεσαι ξαφνικά ολόκληρη τη φύση και να λες ξαφνικά: ναι, αυτό είναι αλήθεια. Ο Θεός, όταν δημιουργούσε τον κόσμο, έλεγε στο τέλος κάθε ημέρας της δημιουργίας: «Ναι, αυτό είναι αλήθεια, αυτό είναι καλό». Αυτό… αυτό δεν είναι ευαισθησία, αλλά απλά χαρά. Δεν συγχωρείς τίποτα, γιατί δεν υπάρχει πια τίποτα να συγχωρήσεις. Δεν αγαπάς πραγματικά — ω, αυτό που υπάρχει εδώ είναι ανώτερο από την αγάπη! Το πιο τρομακτικό είναι ότι είναι τόσο τρομερά σαφές και υπάρχει τέτοια χαρά. Αν διαρκούσε περισσότερο από πέντε δευτερόλεπτα — η ψυχή δεν θα μπορούσε να το αντέξει και θα εξαφανιζόταν.
4. «Όταν αμαρτάνει, ο κάθε άνθρωπος αμαρτάνει εναντίον όλων, και ο κάθε άνθρωπος είναι τουλάχιστον εν μέρει ένοχος για την αμαρτία ενός άλλου. Δεν υπάρχει απομονωμένη αμαρτία.»
5. «Δεν σου εύχομαι πολλή ευτυχία – θα σε κούραζε. Δεν σου εύχομαι ούτε προβλήματα. Αλλά, ακολουθώντας τη φιλοσοφία του λαού, θα επαναλάβω απλά: «Ζήσε περισσότερο» και προσπάθησε με κάποιο τρόπο να μην βαριέσαι πολύ. Αυτή την άχρηστη ευχή την προσθέτω από μόνος μου».
6. «Φίλε μου, η αλήθεια είναι πάντα απίθανη, το ήξερες αυτό; Για να γίνει η αλήθεια πιο πιστευτή, είναι απολύτως απαραίτητο να αναμιχθεί με λίγη ψευδαίσθηση. Οι άνθρωποι το έκαναν πάντα αυτό.»
7. «Ο Θεός είναι ο πόνος του φόβου του θανάτου»
8. «Δεν μπορείς να φανταστείς τη θλίψη και τον θυμό που κατακλύζουν την ψυχή κάποιου όταν μια μεγάλη ιδέα, την οποία έχεις λατρεύει για πολύ καιρό, υιοθετείται από κάποιους αδέξιους και σύρεται στο δρόμο, σε περισσότερους ανόητους σαν αυτούς, και ξαφνικά τη συναντάς στο παζάρι, αγνώριστη, βρώμικη, στραβή, παράλογα παρουσιασμένη, χωρίς αναλογία, χωρίς αρμονία, ένα παιχνίδι για ηλίθια παιδιά».
9. «Η πλήρης ελευθερία θα έρθει μόνο όταν δεν θα έχει σημασία αν ζεις ή δεν ζεις. Αυτός είναι ο στόχος για όλους.»
10. «Πρέπει να είναι αλήθεια ότι ολόκληρο το δεύτερο μισό της ζωής ενός ανθρώπου αποτελείται συνήθως μόνο από συνήθειες που έχουν συσσωρευτεί κατά το πρώτο μισό.»
11. «Ο άνθρωπος είναι δυστυχισμένος επειδή δεν ξέρει ότι είναι ευτυχισμένος. Μόνο γι’ αυτό. Είναι τα πάντα, τα πάντα. Όποιος το μάθει, θα γίνει αμέσως ευτυχισμένος, την ίδια στιγμή…

28 αποφθέγματα του σπουδαίου Ντοστογιέφσκι: «Ο άνθρωπος που λέει ψέματα στον εαυτό του φτάνει σε ένα σημείο που…»