Τι είναι ο φυσικαλισμός; Η επιστημονική αναζήτηση για την ουσία του νου

Από τη ψυχή στους νευρώνες: Η άνοδος του φυσικαλισμού στη φιλοσοφία του νου

Η ιστορία της φιλοσοφίας είναι ένα πεδίο διαρκούς σύγκρουσης ανάμεσα σε δύο κόσμους: τον υλικό και τον πνευματικό. Για αιώνες, ο δυϊσμός του Καρτέσιου κυριαρχούσε, υποστηρίζοντας ότι ο νους και το σώμα είναι δύο εντελώς διαφορετικές ουσίες. Ωστόσο, η σύγχρονη επιστήμη και η αναλυτική φιλοσοφία έφεραν στο προσκήνιο τον Φυσικαλισμό, τη θεωρία ότι τα πάντα στον κόσμο, συμπεριλαμβανομένης της συνείδησης είναι θεμελιωδώς φυσικά.

Φυσικαλισμός και υλισμός

Αν και συχνά χρησιμοποιούνται ως ταυτόσημοι όροι, ο Φυσικαλισμός αποτελεί μια εξέλιξη του παραδοσιακού Υλισμού. Ενώ ο υλισμός (που πηγάζει από την Αρχαία Ελλάδα και τον Δημόκριτο) εστιάζει στην «ύλη», ο Φυσικαλισμός είναι ένας όρος του 20ού αιώνα που εισήχθη από μέλη του Κύκλου της Βιέννης, όπως ο Rudolf Carnap και ο Otto Neurath.

Η διαφορά είναι ουσιαστική: η σύγχρονη φυσική μας διδάσκει ότι υπάρχουν οντότητες που δεν είναι ακριβώς «ύλη» με την παραδοσιακή έννοια (όπως οι δυνάμεις, τα πεδία και η ενέργεια). Ο Φυσικαλισμός, λοιπόν, αγκαλιάζει οτιδήποτε περιγράφεται από τις φυσικές επιστήμες, καθιστώντας τον μια πιο επιστημονικά ακριβή θέση.

Ένας υπέροχος αντίλογος: 8 φιλόσοφοι εναντιώνονται στη φιλοσοφία του Καστοριάδη

Η αυστραλιανή «Σχολή» και η ταύτιση τύπων (Type Identity)

Η μεγάλη επίθεση κατά του δυϊσμού ξεκίνησε με τον Συμπεριφορισμό (Behaviorism), ο οποίος υποστήριζε ότι ο νους είναι απλώς οι εξωτερικές μας αντιδράσεις. Όμως, οι φιλόσοφοι David Armstrong, U.T. Place και J.J.C. Smart (η περίφημη αυστραλιανή τριάδα) ένιωθαν ότι ο συμπεριφορισμός αγνοούσε τον «εσωτερικό κόσμο».

Ανέπτυξαν τη Θεωρία Ταύτισης Τύπων (Type-Identity Theory). Σύμφωνα με αυτήν, κάθε τύπος νοητικής κατάστασης (π.χ. ο πόνος) είναι ακριβώς το ίδιο πράγμα με έναν συγκεκριμένο τύπο εγκεφαλικής διεργασίας (π.χ. η διέγερση των ινών-C). Όπως το «αστραπή» είναι απλώς ένα άλλο όνομα για την «ηλεκτρική εκκένωση», έτσι και η «ελπίδα» είναι μια συγκεκριμένη νευρωνική δραστηριότητα.

Το πρόβλημα της «πολλαπλής πραγμάτωσης»

Εδώ εισάγουμε ένα στοιχείο που αμφισβήτησε την παραπάνω θεωρία: την Πολλαπλή Πραγμάτωση (Multiple Realizability), μια ιδέα του Hilary Putnam. Αν ο πόνος είναι μόνο η διέγερση των ινών -C στον ανθρώπινο εγκέφαλο, τότε ένας εξωγήινος ή ένα ρομπότ που δεν έχει ίνες -C δεν θα μπορούσε ποτέ να νιώσει πόνο. Αυτό φάνηκε παράλογο σε πολλούς, οδηγώντας στη γέννηση του Λειτουργισμού (Functionalism), ο οποίος υποστηρίζει ότι ο νους δεν είναι αυτό από το οποίο αποτελείται ο εγκέφαλος, αλλά το τι κάνει (το λογισμικό σε σχέση με το υλικό).

Donald Davidson και ο ανώμαλος μονισμός

τι είναι ο φυσικαλισμός; — *Ο Donald Davidson από τον φακό του Steve Pyke –* *Πηγή*

Στη δεκαετία του ’70, ο Donald Davidson πρότεινε μια μέση λύση: την Ταυτότητα Δειγμάτων (Token Physicalism). Υποστήριξε ότι κάθε συγκεκριμένη νοητική κατάσταση (το “δείγμα”) είναι μια φυσική κατάσταση, αλλά δεν υπάρχει ένας γενικός νόμος που να συνδέει όλους τους πόνους με μια συγκεκριμένη εγκεφαλική κατάσταση. Η θεωρία του, ο Ανώμαλος Μονισμός, υποστηρίζει ότι ο νους βασίζεται στη φυσική ύλη (supervenience), αλλά οι νοητικές περιγραφές δεν μπορούν να αναχθούν πλήρως σε αυστηρούς φυσικούς νόμους, προστατεύοντας έτσι την έννοια της ελεύθερης βούλησης.

Η ακραία πλευρά: εξαλειπτικός υλισμός

Πέρα από αυτά που αναφέρει το αρχικό κείμενο, αξίζει να σημειωθεί η θέση των Paul και Patricia Churchland, γνωστών ως Εξαλειπτικοί Υλιστές (Eliminative Materialists). Αυτοί υποστηρίζουν ότι έννοιες όπως «πεποίθηση», «επιθυμία» ή «φόβος» είναι μέρος μιας ξεπερασμένης «λαϊκής ψυχολογίας» που θα εξαφανιστεί μόλις η νευροεπιστήμη εξελιχθεί πλήρως, ακριβώς όπως η έννοια των «δαιμονίων» αντικαταστάθηκε από τα μικρόβια στην ιατρική.

Το «Σκληρό Πρόβλημα» και οι αντιρρήσεις

Παρά την κυριαρχία του, ο Φυσικαλισμός αντιμετωπίζει δύο τεράστια εμπόδια:

Το επιχείρημα της γνώσης (Το Δωμάτιο της Μαίρης – Mary’s Room): Ο Frank Jackson έδειξε ότι κάποιος μπορεί να ξέρει τα πάντα για τη φυσική του χρώματος, αλλά αν δεν έχει δει ποτέ κόκκινο, μαθαίνει κάτι καινούργιο όταν το πρωτοβλέπει. Αυτό υποδηλώνει ότι η φυσική πληροφορία δεν είναι η όλη πληροφορία.
Το σκληρό πρόβλημα της συνείδησης: Ο David Chalmers διαχώρισε τα «εύκολα» προβλήματα (πώς ο εγκέφαλος επεξεργάζεται πληροφορίες) από το «σκληρό» πρόβλημα: Γιατί όλη αυτή η φυσική διαδικασία συνοδεύεται από μια υποκειμενική εμπειρία; Γιατί το φως μιας συγκεκριμένης συχνότητας «μοιάζει» με το χρώμα κόκκινο μέσα μας;

Ο Φυσικαλισμός κατάφερε να διώξει τα «φαντάσματα» από τη μηχανή του ανθρώπινου σώματος, προσφέροντας μια ενοποιημένη εικόνα του κόσμου βασισμένη στην επιστήμη. Ωστόσο, η αδυναμία του να εξηγήσει πλήρως την «ποιότητα» της εμπειρίας (τα λεγόμενα qualia) αφήνει την πόρτα ανοιχτή για νέες θεωρίες, όπως ο πανψυχισμός ή ο σύγχρονος δυϊσμός ιδιοτήτων, υπενθυμίζοντάς μας ότι ο ανθρώπινος νους παραμένει το τελευταίο μεγάλο σύνορο της γνώσης.