Στην ιστορία της παιδαγωγικής σκέψης, ελάχιστα ονόματα έχουν προκαλέσει τόσο βαθιές τομές όσο αυτό του Ζαν Ζακ Ρουσσώ.
Με το έργο του, ο Ρουσσώ δεν επιχείρησε απλώς να βελτιώσει τις εκπαιδευτικές μεθόδους της εποχής του, αλλά να επαναπροσδιορίσει την ίδια την ουσία της παιδικής ηλικίας και τον σκοπό της ανθρώπινης ύπαρξης.
Τα κείμενα που ακολουθούν αποτελούν χαρακτηριστικά δείγματα αυτού που συχνά αποκαλείται «παιδαγωγικό ευαγγέλιο» του Ρουσσώ. Μέσα από αυτά, ο φιλόσοφος αποδομεί τις συμβατικές πρακτικές και θέτει τα θεμέλια για τη Φυσική Αγωγή. Η σκέψη του ξεδιπλώνεται σε δύο κεντρικούς άξονες: την κριτική στείρα αποστήθιση και την οντολογική σημασία της εκπαίδευσης ως προετοιμασία για την πραγματική ζωή.
Γιατί η άποψή σου δεν σου ανήκει; 10 αποφθέγματα του Μαξ Στίρνερ
Ζαν Ζακ Ρουσσώ
«Ισχυρίζομαι ότι ένα παιδί δεν καταλαβαίνει καθόλου τους μύθους που του μαθαίνουμε, γιατί όποια προσπάθεια κι αν καταβάλλουμε για να τους απλοποιήσουμε, το δίδαγμα που θέλουμε να αντλήσουμε μας αναγκάζει να εισάγουμε και ιδέες που το παιδί αδυνατεί να συλλάβει. Μάλιστα, ο ρυθμός του ποιήματος τους κάνει πιο εύκολους στην απομνημόνευση αλλά, συγχρόνως, πιο δύσκολους να εννοηθούν, οπότε επιλέγουμε την ευχαρίστηση εις βάρος της σαφήνειας. Αγνοώντας, μάλιστα, και το πλήθος εκείνο των μύθων που δεν έχουν τίποτα κατανοητό ή ωφέλιμο για τα παιδιά και που, αδιακρίτως, τους δίνουμε να μάθουν επειδή απλώς ανακατεύονται μ’ αυτούς, ας περιοριστούμε στους μύθους που ο δημιουργός φαίνεται να έφτιαξε ειδικά για τα παιδιά.
Σε όλη τη συλλογή του Λα Φονταίν, πέντε-έξι μονάχα μύθους γνωρίζω όπου λάμπει η παιδιάστικη αφέλεια. Από αυτούς, παίρνω τον πρώτο ως παράδειγμα, γιατί η ηθική του ταιριάζει σε κάθε ηλικία, τα παιδιά τον καταλαβαίνουν καλύτερα, τον μαθαίνουν με την μεγαλύτερη ευχαρίστηση και τέλος ο συγγραφέας για όλους αυτούς τους λόγους προτίμησε να τον τοποθετήσει στην αρχή του βιβλίου του. Υποθέτοντας ότι πραγματικά τα παιδιά κατανοούν το θέμα του, τους αρέσει και τα μορφώνει, ο μύθος αυτός είναι σίγουρα το αριστούργημά του: ας μου επιτρέψετε να τον διαβάσω στίχο-στίχο και να τον εξετάσω σύντομα».
«Δεν σκεφτόμαστε παρά να συντηρήσουμε το παιδί μας, αλλά αυτό δεν αρκεί. Οφείλουμε να του μάθουμε να διατηρείται όντας άνθρωπος, να αντέχει τις κακοτυχίες, να αψηφά τον πλούτο και την ανέχεια, να ζει, αν χρειαστεί, στους πάγους της Ισλανδίας ή στον καυτό βράχο της Μάλτας. Μάταια θα πάρετε προφυλάξεις για να μην πεθάνει, θα πρέπει ωστόσο να πεθάνει. Ακόμα κι αν ο θάνατός του δεν θα ήταν συνέπεια των φροντίδων σας, και πάλι θα είχαν παρερμηνευθεί.
Μικρότερη σημασία έχει να το εμποδίσετε να πεθάνει, απ’ ό τι να το μάθετε να ζει. Ζω δεν σημαίνει αναπνέω, σημαίνει ενεργώ˙ σημαίνει χρησιμοποιώ τα όργανά μου, τις αισθήσεις μου, τις ικανότητές μου, όλα τα μέρη του εαυτού του, που μου παρέχουν το συναίσθημα της ύπαρξής μου. Ο άνθρωπος που έζησε περισσότερο δεν είναι εκείνος που μέτρησε περισσότερα χρόνια, αλλά εκείνος που ένιωσε περισσότερο τη ζωή. Κάποιος κηδεύτηκε στα εκατό του χρόνια, αλλά είχε πεθάνει από τη γέννησή του. Θα ήταν κερδισμένος αν πήγαινε στον τάφο του νέος, αν είχε ζήσει πραγματικά, τουλάχιστον, ως τότε».
