Υπήρξαν εποχές που η πνευματικότητα φορούσε εκτυφλωτικά χρώματα και μιλούσε τη γλώσσα της λύτρωσης. Κι ύστερα υπάρχουν ιστορίες όπου το φως ράγισε τόσο απότομα, που οι σκιές έγιναν μεγαλύτερες από τον μύθο.
Η άνοδος και η πτώση του Osho είναι μια από αυτές τις ιστορίες. . Ένα παραμύθι αυτογνωσίας που μετατράπηκε σε διατριβή πάνω στην εξουσία, στη χειραγώγηση και στην ανθρώπινη ευπιστία και όπως αποδείχθηκε, πίσω από τον γκουρού που υποσχόταν αφύπνιση, υπήρχε ένας μηχανισμός που διψούσε όχι για φώτιση, αλλά για έλεγχο. Ας πάμε λοιπόν σ’ ένα σημείο που όλα έγιναν θορυβωδώς σκοτεινά.
Υπήρξαν εποχές που η πνευματικότητα φορούσε πορτοκαλί ρόμπες, γελούσε δυνατά και υποσχόταν «φώτιση» έξω από κάθε κανόνα. Κι ύστερα, ήρθε η στιγμή που το φως αυτό τρεμόπαιξε, και φάνηκε από κάτω κάτι πολύ πιο σκοτεινό: εξουσία, χειραγώγηση, φόβος. Μάλλον έχεις κάποιο βιβλίο κάπου στη βιβλιοθήκη σου και ίσως ήρθε η ώρα να μάθεις πως ένας διάσημος φιλόσοφος δημιούργησε μια από τις πιο τοξικές (για να χρησιμοποιήσουμε και σύγχρονους όρους) αιρέσεις .
Η ιστορία του Osho δεν είναι μόνο ένα κεφάλαιο της «εναλλακτικής πνευματικότητας» του 20ού αιώνα, είναι πιθανότατα η ιστορία του πώς ένας άνθρωπος που μιλούσε για ελευθερία, βρέθηκε στο κέντρο ενός από τα πιο θορυβώδη σκάνδαλα με σεχταριστικά χαρακτηριστικά, κατηγορίες για βία, οικονομική εκμετάλλευση, ακόμη και τρομοκρατία.
Ο Osho (Bhagwan Shree Rajneesh) ξεκίνησε στην Ινδία ως χαρισματικός δάσκαλος που αμφισβητούσε τα πάντα, όπως η θρησκεία, τον γάμο, τις κοινωνικές συμβάσεις. Χιλιάδες άνθρωποι από όλον τον κόσμο που ένιωθαν πνιγμένοι από τον δυτικό τρόπο ζωής βρήκαν στα λόγια του μια υπόσχεση απογύμνωσης: πέτα τα πρέπει, ζήσε, ελευθέρωσε το σώμα σου, βίωσε τον έρωτα χωρίς ενοχή, μπες σε δυναμικούς διαλογισμούς, διάλυσε τον παλιό σου εαυτό. Όμως αυτό το «παράδεισος χωρίς όρια» είχε τίμημα. Πολλοί ακολούθοι άφησαν πίσω τους οικογένειες, σταθερή ζωή, καριέρες, και παρέδωσαν στον κύκλο του Όσο σχεδόν τα πάντα: χρόνο, εργασία, χρήματα, συχνά και τις περιουσίες τους. Η αφοσίωση βαφτίστηκε πνευματική προσφορά, η οικονομική εξάρτηση, όμως, ήταν πολύ πραγματική.
Η ελευθεριότητα δεν είναι ελευθερία!
Κάπου εκεί μπαίνει στο κάδρο η Μα Ανάν Σίλα, η πιο αμφιλεγόμενη φιγούρα δίπλα στον Osho . Ως στενή του συνεργάτιδα και ουσιαστικά «αρχηγός» της οργάνωσης στην καθημερινή λειτουργία, έγινε το πρόσωπο που κινούσε τα νήματα. Όσοι πέρασαν από το Rajneesh κίνημα μιλούν για μια γυναίκα με σιδερένια πυγμή, σκληρή γλώσσα και πλήρη έλεγχο πάνω σε ανθρώπους, χρήματα, αποφάσεις. Υπήρξαν σοβαρές καταγγελίες ότι χρησιμοποιούσε την εξουσία της για να εκβιάζει, να τρομοκρατεί, να διαλύει όποιον θεωρούσε «προβληματικό» μέσα στην κοινότητα. Οι σχέσεις εξουσίας μπλέκονταν με τις πιο προσωπικές πτυχές της ζωής των οπαδών από τη σεξουαλικότητά τους μέχρι την πρόσβασή τους στον ίδιο τον γκουρού. Όσο εκείνοι μιλούσαν για αγάπη και «συνειδητότητα», η κορυφή της πυραμίδας λειτουργούσε σαν μηχανή ελέγχου.
Όλα αυτά πήραν πιο σκοτεινή τροπή όταν το κίνημα μεταφέρθηκε στις ΗΠΑ, στο Όρεγκον, όπου δημιουργήθηκε η τεράστια κοινότητα Rajneeshpuram. Εκεί, η ιδέα ενός «πνευματικού χωριού» εξελίχθηκε σε κάτι που οι αρχές θα χαρακτήριζαν απειλή. Στο Rajneeshpuram αποκαλύφθηκε ότι γίνονταν παράνομες τηλεφωνικές παρακολουθήσεις, ότι υπήρχε οπλισμός, εκπαίδευση σωματοφυλάκων και μια ατμόσφαιρα πολιορκημένης φρουράς.
Το πιο σοκαριστικό; Η βιολογική επίθεση με σαλμονέλα σε εστιατόρια της γύρω περιοχής, που οδήγησε σε εκατοντάδες άρρωστους κατοίκους. Ο στόχος, σύμφωνα με τις αμερικανικές αρχές, ήταν να επηρεαστούν οι τοπικές εκλογές. Δεν μιλάμε πια για ακραίο μάρκετινγκ πνευματικότητας, αλλά για ανοιχτή χρήση βίας με πολιτικό στόχο, κοινή τρομοκρατία. Μάλλον η σεξουαλική απελευθέρωση και η αντιστροφή των κοινωνικών προτύπων δεν είναι ικανά να αλλάξουν τα ένστικτα του ανθρώπου, πράγμα που ένας πραγματικά πνευματικός άνθρωπος θα έπρεπε να γνωρίζει.
Η δικαιοσύνη που άργησε να έρθει.
Η Σίλα και στενοί συνεργάτες της καταδικάστηκαν για την επίθεση, για συνωμοσία, για παρακολουθήσεις και άλλες παράνομες πράξεις. Όσο εκείνη οδηγούνταν στα δικαστήρια, ο Osho επέλεγε να παρουσιάσει τον εαυτό του ως θύμα, ως άνθρωπο που «δεν ήξερε» τι συνέβαινε πίσω από την πλάτη του. Δεν έπεισε αρκετούς. Για πολλούς, ήταν αδιανόητο ένα τόσο κλειστό και απόλυτα ελεγχόμενο σύστημα να λειτουργεί χωρίς τη σιωπηλή του έγκριση.
Παράλληλα, ο τρόπος με τον οποίο η οργάνωση χειριζόταν τα οικονομικά των οπαδών της γινόταν όλο και πιο αμφιλεγόμενος. Πολλοί είχαν δωρίσει ακίνητα, αποταμιεύσεις, επιχειρήσεις. Άλλοι εργάζονταν καθημερινά για την κοινότητα, ουσιαστικά χωρίς πραγματική αμοιβή, πιστεύοντας ότι υπηρετούν κάτι ανώτερο. Η γραμμή ανάμεσα στην «εθελοντική προσφορά» και στην εκμετάλλευση θόλωνε επικίνδυνα. Πίσω από τις μεγάλες κουβέντες για φώτιση, υπήρχε ένα οικονομικό σύστημα που ωφελούσε εξαιρετικά λίγο τους πολλούς και πάρα πολύ τους λίγους.
Όταν οι αμερικανικές αρχές άρχισαν να σφίγγουν τον κλοιό, ο Osho εγκατέλειψε το Rajneeshpuram με ιδιωτικό αεροπλάνο. Συνελήφθη λίγο αργότερα και βρέθηκε αντιμέτωπος με κατηγορίες για παραβίαση μεταναστευτικών νόμων. Τελικά καταδικάστηκε για μικρότερες κατηγορίες, δέχτηκε συμφωνία, πλήρωσε πρόστιμο και απελάθηκε από τις ΗΠΑ. Δεν ήταν η «μεγάλη δίκη του αιώνα», αλλά η εικόνα του άτρωτου γκουρού είχε ραγίσει.
Οι φιλόσοφοι που μίλησαν πραγματικά για το πνεύμα όχι ως υπακοή, αλλά ως άγρια προσωπική περιπέτεια το είχαν προβλέψει με τον τρόπο τους.
Ο Νίτσε, που φώναξε πως «κανείς κοπάδι δεν οδηγεί τον άνθρωπο πέρα από τον εαυτό του».
Ο Έρμαν Έσσε, που έγραφε πως η αληθινή πνευματικότητα είναι ο δρόμος του μοναχικού λύκου, όχι της λατρείας.
Ο Ίψεν, που μας προειδοποιούσε ξανά και ξανά πως ο άνθρωπος που παραδίδεται στη μάζα χάνει όχι μόνο την ελευθερία του, αλλά και την ίδια του την αλήθεια.
Όλοι αυτοί επέμεναν σε κάτι που η ιστορία του Osho αποκαλύπτει με τρόπο σχεδόν σκληρά μαθηματικό: όταν το πνεύμα δεν ορίζεται από τον εαυτό, αλλά από το πλήθος, τότε παύει να είναι πνεύμα και γίνεται μηχανισμός εξουσίας. Κι έτσι γεννιούνται σχεδόν όλες οι αιρέσεις όχι από κάποιο μεταφυσικό σκοτάδι, αλλά από την ανθρώπινη ανάγκη να παραδώσουμε τον κόπο της αυτογνωσίας σε κάποιον «αρχηγό». Να αποφύγουμε το βάρος της ευθύνης, να προσχωρήσουμε σε μια αγκαλιά που υπόσχεται απαντήσεις. Μόνο που οι αγκαλιές αυτές κλείνουν συχνά σαν παγίδες.
Γι’ αυτό και οι περισσότερες από αυτές τις κοινότητες καταλήγουν να είναι κάτι πολύ πιο πεζό από αυτό που διακηρύττουν: ομάδες όπου η μυστικιστική ρητορεία καλύπτει σεξουαλικές γιορτές, όπου η «πνευματική προσφορά» γίνεται εργασία χωρίς αμοιβή, όπου τα ταμεία γεμίζουν και η «φώτιση» εμπορεύεται.
Η φιλοσοφία είχε προειδοποιήσει πως το πνεύμα που δεν γεννιέται μέσα στον ίδιο τον άνθρωπο, γίνεται εύκολη λεία για όσους θέλουν να το εκμεταλλευτούν και κάθε φορά που μια κοινότητα υπόσχεται λύτρωση σε αντάλλαγμα για υπακοή, αξίζει να θυμόμαστε τον Νίτσε, τον Έσσε, τον Ίψεν όλους εκείνους που μας είπαν ότι η ελευθερία δεν χαρίζεται , κατακτάται και πληρώνεται ακριβά.
Έρμαν Έσσε: «Κανένας άνθρωπος δεν έφτασε να είναι εντελώς …»
