Κάθε τόσο ανεβαίνει στα social η ίδια ερώτηση: «Υπάρχει άραγε ελληνική λέξη για το déjà vu;» Σχόλια, γλωσσολόγοι, φίλοι που θυμούνται κάτι από το σχολείο, μικρές μάχες στα threads. Κι όμως, η λέξη υπάρχει, είναι ελληνική, κομψή και απόλυτα ταιριαστή.
Πριν όμως τη βάλουμε σε κορνίζα, ας θυμηθούμε το ίδιο το βίωμα του déjà vu (ντεζά βου).
Μπαίνεις σε ένα σπίτι για πρώτη φορά, κάποιος γελάει, ένα ποτήρι ακουμπάει σε ένα τραπέζι, μια κουρτίνα κινείται ελάχιστα. Και ξαφνικά, ένας ανατριχιαστικός ψίθυρος: «Μα αυτό… το έχω ξαναζήσει». Τo παρόν μοιάζει με ανάμνηση που γυρίζει απρόσκλητη.
Αυτό που στην καθομιλουμένη λέμε déjà vu «ήδη ιδωμένο» στα γαλλικά, στα ελληνικά λέγεται προμνησία. Και, αν το καλοσκεφτείς, η ελληνική λέξη πετυχαίνει κάτι πιο βαθύ, δεν στέκεται στην όραση («ιδωμένο»), αλλά στη μνήμη στο πώς ο εγκέφαλος παίζει με τον χρόνο.
Προ – μνησία
Η λέξη σπάει στα δύο:
προ: κάτι που προηγείται
μνήμη: αυτό που κρατάμε μέσα μας, είτε το θυμόμαστε είτε όχι
Η προμνησία λοιπόν δεν είναι απλώς κάτι που έχουμε ξαναδεί, αλλά μια μνήμη που μοιάζει να έρχεται από πριν. Σαν να είχαμε ζήσει αυτή τη στιγμή παλαιότερα, σε κάποιο κρυφό αρχείο του νου. Δεν είναι τυχαίο που η λέξη αυτή κουμπώνει τόσο ωραία με την ελληνική παράδοση, ζούμε σε γλώσσα γεμάτη «ανάμνηση», «ανάκληση», «πρόγνωση», «μοίρα». Η προμνησία μοιάζει σαν σύγχρονος μικρός μύθος.
Τι λένε οι επιστήμονες για την προμνησία;
Κάποιες από τις βασικές θεωρίες:
1. Η μικρή «αστοχία» της μνήμης
Ο εγκέφαλος επεξεργάζεται το παρόν και ταυτόχρονα το αρχειοθετεί. Αν κάτι πάει λίγο λάθος στο timing, η νέα πληροφορία μπορεί να καταγραφεί για κλάσμα του δευτερολέπτου σαν ήδη αποθηκευμένη ανάμνηση. Έτσι νιώθουμε ότι το ζήσαμε «πριν», ενώ συμβαίνει τώρα.
2. Τα ερεθίσματα που φτάνουν… διπλά
Μια άλλη θεωρία λέει ότι η ίδια σκηνή φτάνει στον εγκέφαλο από δύο διαφορετικά «κανάλια» επεξεργασίας. Αν το ένα καθυστερήσει, η δεύτερη άφιξη μοιάζει με επανάληψη. Οπότε ο νους φωνάζει: «Το έχω ξαναζήσει!», ενώ απλώς το επεξεργάζεται δύο φορές.
3. Ονειρικά υπολείμματα
Κάποια όνειρα δεν τα θυμόμαστε καθόλου, όμως αφήνουν ίχνη. Όταν στη ζωή προκύψει ένα σκηνικό που μοιάζει μ’ εκείνο το ξεχασμένο όνειρο, η αίσθηση οικειότητας χτυπάει κόκκινο. Γι’ αυτό πολλοί λένε: «Σαν να το είχα δει σε όνειρο…».
Σε όλες αυτές τις εξηγήσεις, η προμνησία παύει να είναι μαγεία και γίνεται ένα τεράστιο «ουπς» της μνήμης. Αλλά δεν παύει να είναι γοητευτική.
Η προμνησία στη λογοτεχνία, όταν οι συγγραφείς «πιάνουν» το déjà vu
Πολύ πριν την ψυχολογία, οι συγγραφείς το περιέγραφαν με δικούς τους όρους.
Ο Προυστ μιλούσε για τις άθελες αναμνήσεις εκείνες που ξυπνούν ξαφνικά, με ένα άρωμα, μια γεύση, ένα δωμάτιο. Δεν το είπε «προμνησία», αλλά το βίωμα μοιάζει τρομακτικά συγγενικό.
Ο Ντοστογιέφσκι περιέγραφε στιγμές παθολογικής έντασης, όπου ο ήρωας νιώθει πως όλα αυτά έχουν ξανασυμβεί, σαν η ζωή να περπατά πάνω σε αυλάκια.
Οι φιλόσοφοι, από τον Νίτσε μέχρι τον Μπερξόν, έπαιζαν με την ιδέα ότι ο χρόνος δεν είναι απλή ευθεία, αλλά κάτι πιο κυκλικό, πιο ρευστό. Η προμνησία θα μπορούσε να είναι η μικρή ρωγμή.
Γιατί μας γοητεύει τόσο η προμνησία;
Ίσως επειδή, για λίγα δευτερόλεπτα, νιώθουμε ότι δεν ανήκουμε ολοκληρωτικά στο παρόν.
Η επιστήμη θα συνεχίσει να μετράει, να κάνει MRI, να εξηγεί. Αλλά ένα κομμάτι αυτού του φαινομένου θα μένει πάντα ποιητικό. Η προμνησία είναι εκείνη η μικρή στιγμή όπου το μυαλό μπερδεύεται και, χωρίς να το θέλει, μας χαρίζει κάτι που μοιάζει με προαίσθηση, με δεύτερη ευκαιρία, με ράγισμα στον γραμμικό χρόνο, με κάτι σχεδόν μεταφυσικό.
Πώς να εμπλουτίσεις το λεξιλόγιό σου; 41 λέξεις που θα σε σώσουν από τη λεξιπενία
