Παρατηρήσαμε κάτι νέο και απροσδόκητο σ’ ένα ποίημα του Καρυωτάκη

Ξεκινώ ξαναδιαβάζοντας τον Καρυωτάκη με τη βεβαιότητα πως τον ξέρω κι όμως, κάθε φορά ο ίδιος ο στίχος μετακινεί το έδαφος κάτω από τα πόδια μου. Γιατί ένα ποίημα που μιλά για την Αχαριστία, να μοιάζει σήμερα ακόμη πιο αιχμηρό απ’ όσο ίσως φαντάστηκε ο δημιουργός του πριν από έναν σχεδόν αιώνα; Τι νέο αποκαλύπτει αυτή η επαναγνωριμία;

Ο Κώστας Καρυωτάκης, παρά τα μόλις τριάντα δύο του χρόνια, πρόλαβε να γίνει ο ποιητής της μελαγχολίας αλλά και της καυστικής διάγνωσης της κοινωνικής υποκρισίας. Γεννημένος το 1896, βιώνει πολεμικές ήττες, πολιτική ρευστότητα, την πανδημία της γρίπης, μια δημοσιοϋπαλληλική μονοτονία που τον φθείρει.

Μέσα σε αυτό το σκηνικό ο ποιητής αναπτύσσει έναν λόγο, όπου η ειρωνεία θρέφει τον λυρισμό και η προσωπική θλίψη μεταμορφώνεται σε κριτικό βλέμμα προς ένα αναπτυσσόμενο πλήθος μασκών. Στο συγκεκριμένο ποίημα όμως η ειρωνεία παίρνει μια απροσδόκητη τροπή: μεταμορφώνεται σε παραβολή, σε ένα αλληγορικό εγχείρημα κηπουρικής του κακού.

Τι ακριβώς καλλιεργεί ο ποιητής; Αμέσως γεννάται η πρώτη μας απορία: πώς μπορεί η αχαριστία, δηλαδή η άρνηση του ευεργετημένου να αναγνωρίσει το ευεργέτημα, να εμφανίζεται με τόσο αισθητικό μεγαλείο; Μήπως, τελικά, ο Καρυωτάκης τη σαρκάζει παρουσιάζοντάς τη σαν εξωτικό αλλά τοξικό φυτό που ευδοκιμεί μόνο σε άρρωστο κλίμα; Ο ίδιος, άλλωστε, ομολογεί πως «ευνοϊκοί είναι οι καιροί». Βλέπει γύρω του «νοσηρή ατμόσφαιρα», «εγκέφαλους» που λειτουργούν ως «εργαστήρια κιβδηλοποιών». Εδώ κρύβεται μια από τις νέες ανακαλύψεις μας: ο Καρυωτάκης δεν μιλά μόνο για ατομική αχαριστία καταγράφει μια γενικευμένη κρίση εμπιστοσύνης, έναν μηχανισμό παραχάραξης νοημάτων και αξιών. Πόσο κοντά μάς φέρνει αυτό στον σημερινό ορυμαγδό των fake news, της επικοινωνιακής κόπωσης, του «κάθε άνθρωπος εναντίον όλων»;
(Διαβάστε το ποίημα του Καρυωτάκη παρακάτω)

4 ταινίες για να «βιώσεις» το δράμα «Καρυωτάκης – Πολυδούρη»

Ο κήπος της Αχαριστίας, όπως τον οραματίζεται ο ποιητής, ολοκληρώνεται «όταν έρθει η τελευταία άνοιξις». Είναι άραγε προφητικός αυτός ο χρόνος ή κατά βάθος αποκαλυπτικός; Αν η άνοιξη υποδηλώνει αναγέννηση, εδώ γίνεται η ειρωνική στιγμή όπου η ανθοφορία αποκαλύπτει τη νίκη του πιο σκοτεινού πάθους. Τότε ο ποιητής περιφέρεται μόνος, «με κλειστά μάτια», μυρίζοντας τα άνθη, πληγώνεται από τους «αιχμηρούς στημόνες» τους, κι ωστόσο εξακολουθεί να μαγεύεται από το άρωμα. Δεν βρίσκουμε εδώ μια παράδοξη έλξη; Σαν να ερωτεύεται ο ίδιος ο διαυγής νους τη συμφορά που καλλιέργησε, να βρίσκει μια πικρή αισθητική πληρότητα στον κόσμο που αποκηρύσσει. Δεν είναι άραγε αυτή μια μορφή αυτοτιμωρίας ή μήπως, όπως υπαινίσσεται το ποίημα, ένα αναπόφευκτο αποτέλεσμα της συνείδησης που διαγιγνώσκει την αρρώστια αλλά δεν βρίσκει θεραπεία;

Η ολοκλήρωση της εικόνας είναι ακόμη πιο σκληρή. Ο ποιητής μοιάζει με άγαλμα που πάει να πνιγεί από τα ίδια τα φυτά που εξέθρεψε. Οι κλώνοι τους «περισφίγγουν το λαιμό», «πλέκονται στα μαλλιά», «τυλίγουν με ανθρώπινη περίσκεψη». Αυτή η ανθρώπινη περίσκεψη είναι που μας προβληματίζει. Σημαίνει ότι η βία της αχαριστίας δεν είναι τυφλή, αντιθέτως, διαθέτει την αργή, υπομονετική λογική της ψυχρής εξόντωσης. Μπορούμε να διαφωνήσουμε με τον Καρυωτάκη εδώ; Θέλουμε, ίσως, να αντιτείνουμε ότι στον πραγματικό κόσμο η αχαριστία δεν επικρατεί πάντα ότι υπάρχουν στιγμές αμοιβαίας αναγνώρισης, συναφείς με το «θα καλλιεργήσω το ωραιότερο άνθος» της στοργής ή της αλληλεγγύης. Όμως η ποίηση, ακολουθώντας τον κανόνα της έντονης υπερβολής, τραβά την τάση στα άκρα, ώστε να την εκθέσει.

Αυτή ήταν η νέα μας ανακάλυψη: ο κήπος της Αχαριστίας δεν είναι μόνο αλληγορία της κοινωνικής ηθικής αλλά και εικόνα της ποιητικής ύπαρξης που ξοδεύεται μέσα στη δική της αμφιβολία και αυτομεμψία. Αν ο Καρυωτάκης μιλά για έναν κήπο που πνίγει τον καλλιεργητή, εμείς, σήμερα, μπορούμε να αναρωτηθούμε: υπάρχει τρόπος να φυλάξουμε έναν χώρο όπου το λουλούδι δε θα γίνει θηλιά; Μπορούν η μνήμη και η ποίηση να μετασχηματίσουν την πικρία σε γνώση που σώζει, ή η μοίρα του ποιητή θα παραμένει να βλέπει το ανθισμένο δηλητήριο και να παραμένει ακίνητος, άγαλμα μέσα στη δική του σκιά;