Με αφορμή το νέο κύμα συζητήσεων γύρω από τις αυτοβιογραφίες, η περίπτωση του Ουίνστον Τσόρτσιλ επιστρέφει στο προσκήνιο ως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα γραφής που συνδυάζει γεγονότα, μνήμη και αυτοανάλυση.
Τις τελευταίες εβδομάδες οι αυτοβιογραφίες βρίσκονται στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης, ύστερα από την κυκλοφορία του βιβλίου του Αλέξη Τσίπρα. Η επικαιρότητα έφερε ξανά στο τραπέζι το ερώτημα: πόσο αντικειμενική μπορεί να είναι μια αφήγηση που γράφεται από αυτόν που έζησε τα γεγονότα;
Σε αυτή τη συζήτηση, η περίπτωση του Ουίνστον Τσόρτσιλ έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Ο Βρετανός πρωθυπουργός δεν υπήρξε απλώς ένας από τους σημαντικότερους πολιτικούς του 20ού αιώνα υπήρξε και ένας εξαιρετικά ικανός συγγραφέας, κέρδισε μάλιστα το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1953. Η αυτοβιογραφική του γραφή, μέσα από έργα όπως η My Early Life (Η Νεότητά μου), αποτελεί ένα σπάνιο είδος, προσωπική μαρτυρία, ιστορικό ντοκουμέντο και ταυτόχρονα πολιτικό σχόλιο.
Ένα κρυφό κεφάλαιο της ιστορίας: Ο Βενιζέλος πλήρωνε με δικά του χρήματα τον δάσκαλο της Σπιναλόγκας
Μια αυτοβιογραφία γεμάτη δράση αλλά και αυτογνωσία
Στο έργο του, ο Τσόρτσιλ δεν αφηγείται απλώς τα γεγονότα της ζωής του. Περιγράφει πολέμους, πολιτικές κρίσεις και προσωπικές αποτυχίες με γλώσσα ζωντανή, συχνά χιουμοριστική, χωρίς να φοβάται να δείξει τις αντιφάσεις του. Αυτό είναι και το ενδιαφέρον σημείο: ο Τσόρτσιλ παρουσιάζει τον εαυτό του με τρόπο που δείχνει τόσο τον μύθο όσο και τον άνθρωπο πίσω από αυτόν.
Παρότι θεωρείται από τους πλέον ειλικρινείς πολιτικούς συγγραφείς, ο αναγνώστης δεν ξεχνά ποτέ ότι πρόκειται για έναν εξαιρετικά ικανό ρήτορα που ξέρει πώς να διαμορφώσει την εικόνα του. Η αυτοβιογραφία του, λοιπόν, κινείται ανάμεσα σε δύο πόλους, την προσωπική εξομολόγηση και την προσεκτικά δομημένη δημόσια αυτοπαρουσίαση. Αυτή η διπλή ταυτότητα είναι που τη διακρίνει από τις περισσότερες σύγχρονες πολιτικές αυτοβιογραφίες.
Μια ζωή που περιγράφεται με ειλικρίνεια και στρατηγική
Αναφέρεται επίσης στην απόσταση που ένιωθε από τους γονείς του, οι οποίοι, όπως γράφει, σπάνια ασχολήθηκαν πραγματικά μαζί του. Η έλλειψη αυτής της τρυφερότητας και η διαρκής αίσθηση υποτίμησης μετατράπηκαν σε ισχυρό καύσιμο φιλοδοξίας. Ο Τσόρτσιλ ομολογεί ότι ήθελε να αποδείξει σε όλους ότι άξιζε, ακόμη και σε εκείνους που τον θεωρούσαν «μέτριο παιδί».
Ταυτόχρονα, η αυτοβιογραφία του έχει και μια λιγότερο άνετη διάσταση: ο τρόπος που περιγράφει τις αποικιοκρατικές εκστρατείες της Βρετανίας. Αν και παραθέτει γεγονότα με γλαφυρότητα, η ματιά του ενίοτε υιοθετεί μια αποικιοκρατική λογική που σήμερα κρίνεται αυστηρά. Περιγράφει μάχες, εκστρατείες και συγκρούσεις χωρίς να αναλύει σε βάθος τη βία που αυτές συνεπάγονταν για τους λαούς που βρίσκονταν υπό βρετανικό ζυγό. Αυτή η αντίφαση η διαύγεια στη προσωπική ενδοσκόπηση αλλά όχι πάντα στην ιστορική αυτοκριτική είναι ακριβώς που κάνει την αφήγησή του τόσο ενδιαφέρουσα και συζητήσιμη.
Γιατί συζητάμε ξανά για τις αυτοβιογραφίες σήμερα;
Με αφορμή το βιβλίο του Αλέξη Τσίπρα, επανέρχεται το ερώτημα για τον ρόλο των αυτοβιογραφιών στη δημόσια σφαίρα. Είναι εργαλείο πολιτικής αφήγησης; Είναι ανάγκη αυτοδικαίωσης ή μήπως είναι μια προσπάθεια να διασωθεί η προσωπική ματιά μπροστά στο ιστορικό κύμα που όλα τα παρασύρει;
Ο Τσόρτσιλ, σε αντίθεση με τις περισσότερες αυτοβιογραφίες της εποχής μας, προσφέρει κάτι παραπάνω από μια απλή αφήγηση: ένα μείγμα χιούμορ, αυτοκριτικής και ιστορικής συνείδησης. Αν σήμερα οι αυτοβιογραφίες συχνά λειτουργούν ως επέκταση των media, ο Τσόρτσιλ χρησιμοποιούσε το βιβλίο ως χώρο σκέψης και ερμηνείας όχι απλώς ως πεδίο πολιτικής υπεράσπισης.
Μια ιστορική υπενθύμιση
Η επιστροφή στις αυτοβιογραφίες του Τσόρτσιλ δεν είναι μια αναδρομή για τους ειδικούς της ιστορίας. Είναι μια υπενθύμιση ότι η αφήγηση της ζωής, ειδικά όταν γράφεται από κάποιον που βρέθηκε στο κέντρο των γεγονότων δεν είναι ποτέ ουδέτερη, αλλά μπορεί να είναι βαθιά αποκαλυπτική.
Σε μια εποχή όπου τα προσωπικά αφήγηματα χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο ως πολιτική στρατηγική, η γραφή του Τσόρτσιλ λειτουργεί ως παράδειγμα για το πώς μια αυτοβιογραφία μπορεί να ισορροπήσει ανάμεσα στην ειλικρίνεια και τη δημόσια εικόνα, ανάμεσα στο προσωπικό βίωμα και την Ιστορία.
50 αποφθέγματα του Ουίνστον Τσόρτσιλ.
- Είμαστε κύριοι των ανείπωτων λέξεων, αλλά σκλάβοι εκείνων που ειπώθηκαν.
- Τότε για τι πολεμάμε;”. Αυτό απάντησε ο Ουίνστον Τσόρτσιλ, όταν του ζητήθηκε να κόψει την χρηματοδότηση στις τέχνες, λόγω των αναγκών του Πολέμου.
- Ένα ψέμα έχει ήδη ταξιδέψει στον μισό πλανήτη, πριν η αλήθεια έχει την ευκαιρία να βάλει καν το παντελόνι της.
- Τα γούστα μου είναι απλά: ικανοποιούμαι εύκολα με το καλύτερο.
- Μου αρέσει να μαθαίνω, αλλά δεν μου αρέσει να διδάσκομαι.
- Η ιστορία γράφεται συνήθως από τους νικητές, επειδή η ηττημένοι συνήθως είναι φτωχοί και αγράμματοι.
- Υπάρχουν μόνο δύο μέρη στα οποία θα “δουλέψει” ο σοσιαλισμός: στον παράδεισο, όπου δεν είναι απαραίτητος και στην κόλαση, όπου ήδη τον έχουν.
- Δεν ανησυχώ ποτέ για την πράξη, αλλά την απραξία.
- Στη Μεγάλη Βρετανία, οι κυβερνήσεις συχνά αλλάζουν τις πολιτικές τους, δίχως να αλλάξουν τα μέλη τους. Στην Γαλλία συνήθως αλλάζουν τα μέλη τους, δίχως να αλλάξουν τις πολιτικές τους.
- Ο Κολόμβος όταν ξεκίνησε, δεν ήξερε που πήγαινε και, όταν έφτασε, δεν ήξερε που βρισκόταν.
- Το να βελτιώνεσαι, σημαίνει να αλλάζεις. Το να είσαι τέλειος, σημαίνει το να αλλάζεις συχνά.
- Δεν θα φτάσεις ποτέ στον προορισμό σου, αν σταματάς και ρίχνεις πέτρες σε κάθε σκύλο που γαβγίζει.
- Ένας απαισιόδοξος βλέπει την δυσκολία σε κάθε ευκαιρία- ένας αισιόδοξος βλέπει την ευκαιρία σε κάθε δυσκολία.
- Επιτυχία σημαίνει να πηγαίνεις από αποτυχία σε αποτυχία, δίχως να χάνεις τον ενθουσιασμό σου.
- Το τακτ είναι η ικανότητα να λες σε κάποιον να πάει στον διάολο, με τέτοιο τρόπο που να τον κάνει να ανυπομονεί για το ταξίδι.
- Μία γάτα κοιτάει προς τα κάτω για να δει έναν άνθρωπο και ένας σκύλος κοιτάζει ψηλά για να δει έναν άνθρωπο. Αλλά ένα γουρούνι κοιτάζει τον άνθρωπο στα μάτια και βλέπει έναν όμοιο του. Λαίδη Άστορ: “Αν ήμουν παντρεμένη μαζί σου, θα έβαζα δηλητήριο στον καφέ σου”.
- Τσόρτσιλ: “Αν ήμουν παντρεμένος μαζί σου, θα το έπινα”.
- Τα προς το ζην τα κερδίζεις από αυτά που παίρνεις. Τη ζωή, όμως, την κερδίζεις από αυτά που δίνεις.
- Το καλύτερο επιχείρημα εναντίον της δημοκρατίας είναι μια συζήτηση με τον μέσο ψηφοφόρο για πέντε λεπτά.
- Είμαι αισιόδοξος. Δεν μου φαίνεται να έχει καμία χρησιμότητα το να είμαι κάτι άλλο.
- Οι αυτοκρατορίες του μέλλοντος είναι οι αυτοκρατορίες του νου.
- Δεν μισώ κανέναν, εκτός από τον Χίτλερ. Και εκείνον, για επαγγελματικούς λόγους.
- Όλοι οι άνθρωποι κάνουν λάθη. Αλλά μόνοι οι σοφοί άνθρωποι μαθαίνουν από τα λάθη τους.
- Η νοοτροπία είναι ένα μικρό πράγμα, που κάνει μεγάλη διαφορά.
- Τα Βαλκάνια παράγουν περισσότερη ιστορία από ότι μπορούν να καταναλώσουν.
- Ποτέ μην παρατάς κάτι, που δεν μπορείς να περάσεις μία ημέρα δίχως να το σκέφτεσαι.
- Τίποτα στη ζωή δεν είναι τόσο ανακουφιστικό, όσο το να σε πυροβολούν δίχως να βρουν το στόχο τους.
- Ο χαρακτήρας μπορεί να επιδεικνύεται στις μεγάλες στιγμές- πλάθεται, όμως, στις μικρές.
- Μπορείς πάντα να υπολογίζεις πως οι Αμερικανοί θα κάνουν το σωστό- αφού έχουν εξαντλήσει πρώτα όλες τις εναλλακτικές.
- Κανείς δεν λέει πως η δημοκρατία είναι τέλεια. Αντιθέτως, έχει λεχθεί πως η δημοκρατία είναι η χειρότερη μορφή διακυβέρνησης- εκτός όλων των υπόλοιπων που έχουν δοκιμαστεί.
- Ακόμη είμαστε κύριοι της μοίρας μας. Ακόμη είμαστε καπετάνιοι των ψυχών μας.
- Αν ο Χίτλερ εισέβαλε ποτέ στην κόλαση, θα έκανα τουλάχιστον μία θετική τοποθέτηση υπέρ του διαβόλου στη Βουλή μας.
- Μου αρέσει να συμβαίνουν πράγματα. Και, αν τα πράγματα δεν συμβαίνουν, μου αρέσει να τα κάνω να συμβαίνουν.
- Ίσως είναι καλύτερο να είσαι ανεύθυνος και σωστός, παρά υπεύθυνος και λάθος.
- Ο φανατικός είναι εκείνος που δεν μπορεί να αλλάξει άποψη και δεν θα αλλάξει ούτε θέμα.
- Το κουράγιο είναι αυτό που χρειάζεται για να σηκωθείς και να μιλήσεις- το κουράγιο είναι, επίσης, αυτό που χρειάζεσαι για να κάτσεις κάτω και να ακούσεις.
- Πριν μπορέσεις να εμπνεύσεις συναισθήματα, πρέπει να σε έχουν πλημμυρίσει εσένα τον ίδιο. Πριν καταφέρεις προξενήσεις δάκρυα σε κάποιον, πρέπει να έχουν κυλήσει τα δικά σου. Για να τους πείσεις, πρέπει πρώτα εσύ ο ίδιος να πιστεύεις.
- Το τίμημα της μεγαλοσύνης είναι η ευθύνη.
- Είμαι έτοιμος να συναντήσω τον Δημιουργό μου. Το εάν ο Δημιουργός μου είναι έτοιμος, για τη δοκιμασία της συνάντησης του με εμένα είναι άλλο θέμα.
- Η Ιστορία θα είναι καλή μαζί μου, επειδή σκοπεύω να την γράψω.
- Η αλήθεια είναι μη αναστρέψιμη. Η κακία μπορεί να της επιτεθεί, η άγνοια μπορεί να την χλευάσει- αλλά στο τέλος, πάλι εκείνη είναι εδώ.
- Ο καπιταλισμός έχει ένα μόνιμο ελάττωμα: την άνιση κατανομή του πλούτου. Ο σοσιαλισμός έχει μόνο ένα προτέρημα: την ίση κατανομή της φτώχειας.
- Πολιτική είναι η ικανότητα του να παρουσιάζεις σήμερα το τι θα γίνει αύριο, και αύριο να εξηγείς γιατί δεν έγινε.
- Έχεις εχθρούς; Καλώς. Αυτό σημαίνει πως έχεις ορθώσει το ανάστημα σου για κάτι, κάποτε στη ζωή σου.
- Όσο πιο πίσω κοιτάζεις στο παρελθόν, τόσο πιο μπροστά στο μέλλον βλέπεις.
- Μια καλή ομιλία πρέπει να εξαντλεί το θέμα. Όχι όμως και το ακροατήριο.
- Η πολιτική είναι σαν το πρωινό ξύπνημα. Ποτέ δεν ξέρεις ποιου το κεφάλι θα βρεις στο μαξιλάρι.
- Δεν είναι αρκετό, το ότι κάνουμε το καλύτερο μας. Μερικές φορές πρέπει να κάνουμε, αυτό που απαιτείται.
- Αυτή η έκθεση, με την έκταση της, προστατεύει τον εαυτό της από τον κίνδυνο να διαβαστεί.
- Μια καλή ομιλία πρέπει να είναι σαν τη φούστα μιας γυναίκας: αρκετά μακριά, ώστε να καλύπτει το θέμα και αρκετά κοντή ώστε να προκαλεί ενδιαφέρον.
Το λεπτό που αναγέννησε τον Ντοστογιέφσκι: η αληθινή ιστορία πίσω από τους «Δαίμονες»
