Ο Τζορτζ Όργουελ κατέδωσε τον Τσάρλι Τσάπλιν; Το σκοτεινό μυστικό του συγγραφέα του 1984

Η λίστα του Όργουελ: Γιατί ο μεγαλύτερος πολέμιος του ολοκληρωτισμού κατέδωσε τον Τσάρλι Τσάπλιν;

Αν διαβάσει κανείς το 1984, μαθαίνει να τρέμεις το άγρυπνο μάτι του «Μεγάλου Αδελφού», τη λογοκρισία και το δυστοπικό Υπουργείο Αλήθειας. Τι γίνεται όμως όταν η ίδια η ιστορία ανατρέπει το αφήγημα; Τι γίνεται όταν μαθαίνεις ότι ο ίδιος ο άνθρωπος που εμπνεύστηκε τον απόλυτο εφιάλτη της κρατικής παρακολούθησης, συνέταξε μια μυστική λίστα με ονόματα διανοουμένων ανάμεσά τους ο Τσάρλι Τσάπλιν και την παρέδωσε στο βρετανικό κράτος;

Το ηθικό παράδοξο της «Λίστας του Όργουελ» (Orwell’s List) παραμένει μέχρι σήμερα μια από τις πιο σκοτεινές και καλά κρυμμένες πτυχές της σύγχρονης λογοτεχνικής ιστορίας, αποδεικνύοντας ότι η γραμμή ανάμεσα στον ήρωα και τον μηχανισμό είναι συχνά τρομακτικά λεπτή.

Ποιος φαντάστηκε πρώτος τον εφιάλτη του «1984»; Όχι δεν τα είπαν πρώτοι ο Χάξλεϋ και ο Όργουελ

Το απόρρητο σημειωματάριο και το τμήμα προπαγάνδας

Βρισκόμαστε στο 1949. Ο Τζορτζ Όργουελ, βαριά άρρωστος από φυματίωση σε ένα σανατόριο, δέχεται την επίσκεψη της Σίλια Κίργουαν, φίλης του και υπαλλήλου του IRD (Information Research Department). Το IRD ήταν ένα μυστικό τμήμα του βρετανικού Υπουργείου Εξωτερικών, επιφορτισμένο με την παραγωγή αντι-κομμουνιστικής προπαγάνδας την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου.

Ο Όργουελ διατηρούσε για χρόνια ένα προσωπικό σημειωματάριο, στο οποίο κατέγραφε ονόματα ανθρώπων της τέχνης, της δημοσιογραφίας και της πολιτικής που υποπτευόταν ότι ήταν «κρυπτοκομμουνιστές» ή συνοδοιπόροι της Σοβιετικής Ένωσης. Από αυτό το σημειωματάριο των περίπου 135 ονομάτων, επέλεξε 38 άτομα και τα παρέδωσε επίσημα στις βρετανικές υπηρεσίες, ώστε να αποκλειστούν από κάθε κρατική συνεργασία.

Τα μεγάλα ονόματα της λίστας και οι αμφιλεγόμενες σημειώσεις

Η δημοσιοποίηση της λίστας (αποχαρακτηρίστηκε το 2003) προκάλεσε σεισμό, όχι μόνο για την ίδια την πράξη της κατάδοσης, αλλά και για τα σχόλια που τη συνόδευαν:

Τσάρλι Τσάπλιν: Ο δημιουργός του «Σαρλώ» βρισκόταν στη λίστα του Όργουελ ως επικίνδυνος φιλοσοβιετικός.
Πολ Ρόμσον: Δίπλα στο όνομα του θρυλικού Αφροαμερικανού τραγουδιστή και ακτιβιστή, ο Όργουελ δεν σχολίασε μόνο την πολιτική του στάση, αλλά σημείωσε τη φράση «αντι-λευκός» (anti-white).
Ισαάκ Ντόιτσερ: Για τον σπουδαίο ιστορικό, ο Όργουελ σημείωσε τον όρο «Πολωνοεβραίος», κάτι που σόκαρε τους μελετητές του, καθώς τέτοιου είδους εθνοτικές καταγραφές θυμίζουν τις πρακτικές των καθεστώτων που ο ίδιος στηλίτευε.

Η εξήγηση των υπερασπιστών του είναι ότι ο Όργουελ, έχοντας πολεμήσει στον Ισπανικό Εμφύλιο και έχοντας δει από κοντά τη βιαιότητα των σταλινικών εκκαθαρίσεων, είχε αναπτύξει έναν βαθύ, υπαρξιακό τρόμο για τον ολοκληρωτισμό της ΕΣΣΔ. Στο μυαλό του, η λίστα δεν ήταν πράξη λογοκρισίας, αλλά άμυνας απέναντι σε ένα σύστημα που θα κατέστρεφε τον ελεύθερο κόσμο. Για τους επικριτές του, όμως, η πράξη αυτή παραμένει η απόλυτη προδοσία των ίδιων του των ιδανικών.

Αποφθέγματα του Τζορτζ Όργουελ

Παρά τις ηθικές του αντιφάσεις, ο κοφτερός του λόγος παραμένει ένα διαχρονικό εργαλείο αποκωδικοποίησης της εξουσίας:

«Σε εποχές παγκόσμιου ψεύδους, το να λες την αλήθεια είναι μια πράξη επαναστατική.»
«Αν θέλεις μια εικόνα του μέλλοντος, φαντάσου μια μπότα να πατάει το πρόσωπο ενός ανθρώπου — για πάντα.»
«Όλα τα ζώα είναι ίσα, αλλά μερικά ζώα είναι πιο ίσα από τα άλλα.»
«Οποιοσδήποτε ελέγχει το παρελθόν, ελέγχει το μέλλον. Οποιοσδήποτε ελέγχει το παρόν, ελέγχει το παρελθόν.»
«Η πολιτική γλώσσα είναι σχεδιασμένη να κάνει τα ψέματα να ακούγονται σαν αλήθειες και τον φόνο αξιοσέβαστο.»
«Όσο πιο πολύ απομακρύνεται μια κοινωνία από την αλήθεια, τόσο περισσότερο θα μισεί αυτούς που τη λένε.»

Συχνές ερωτήσεις για τον Τζορτζ Όργουελ

1. Ποιο ήταν το πραγματικό όνομα του Τζορτζ Όργουελ;
Το πραγματικό του όνομα ήταν Έρικ Άρθουρ Μπλερ (Eric Arthur Blair). Το «Τζορτζ Όργουελ» ήταν το λογοτεχνικό ψευδώνυμο που επέλεξε το 1933, επηρεασμένος από τον ποταμό Όργουελ (River Orwell) στην αγγλική ύπαιθρο.

2. Τι ακριβώς ήταν η λίστα του Όργουελ;

Ήταν ένα έγγραφο με 38 ονόματα (επιλεγμένα από ένα μεγαλύτερο προσωπικό σημειωματάριο) που παρέδωσε το 1949 στο Information Research Department (IRD), ένα τμήμα του βρετανικού Υπουργείου Εξωτερικών. Στόχος ήταν να αποτραπεί η συνεργασία του κράτους με διανοούμενους που ο ίδιος θεωρούσε κρυπτοκομμουνιστές.

3. Γιατί η παράδοση αυτής της λίστας θεωρείται αμφιλεγόμενη;
Διότι ο Όργουελ αφιέρωσε το μεγαλύτερο μέρος του έργου του (ειδικά το 1984) στην καταγγελία της κρατικής παρακολούθησης, της ρουφιανιάς και του ελέγχου της σκέψης. Το να μετατρέπεται ο ίδιος σε πληροφοριοδότη της κυβέρνησης αποτελεί ένα τεράστιο ηθικό και ιστορικό παράδοξο.

4. Από τι πέθανε ο Τζορτζ Όργουελ;
Ο Όργουελ πέθανε στις 21 Ιανουαρίου 1950, σε ηλικία 46 ετών, από φυματίωση. Η υγεία του ήταν πάντοτε εύθραυστη και επιδεινώθηκε ραγδαία κατά τη συγγραφή του 1984 στο απομονωμένο νησί Τζούρα της Σκωτίας.

5. Ήταν ο Όργουελ δεξιός ή αριστερός;
Ο Όργουελ αυτοπροσδιοριζόταν ξεκάθαρα ως υποστηρικτής του δημοκρατικού σοσιαλισμού. Πολέμησε με τους Δημοκρατικούς (στην πλευρά των αναρχικών και των τροτσκιστών) στον Ισπανικό Εμφύλιο. Ωστόσο, η σφοδρή του κριτική στον Στάλιν και στα ολοκληρωτικά καθεστώτα της ΕΣΣΔ, τον έκανε στόχο μεγάλου μέρους της παραδοσιακής Αριστεράς της εποχής του.