«Οι Γερμανοί βαρέθηκαν το πνεύμα». Στο Λυκόφως των Ειδώλων, λίγο πριν καταρρεύσει πνευματικά, ο Νίτσε γράφει τη φράση – μαχαιριά πως οι Γερμανοί είναι πια βαριεστημένοι με το πνεύμα, η πολιτική καταπίνει κάθε σοβαρή μέριμνα για το πνεύμα.
Βλέπει μια Γερμανία που, μετά την ενοποίηση και την άνοδο της αυτοκρατορίας, έχει αφήσει πίσω της τον Γκαίτε, τον Χέγκελ, τον Χάινε και έχει ερωτευτεί τον Μπίσμαρκ, τον στρατό, την ισχύ. Εκεί που κάποτε ήταν «λαός των στοχαστών», τώρα γίνεται λαός της realpolitik, των εφημερίδων, των επιτροπών, των κομμάτων.
Δεν τον ενοχλούν «οι Γερμανοί» ως άνθρωποι. Τον εξοργίζει η μετατροπή του πνεύματος σε παράπλευρη απώλεια της ισχύος, όταν ένα έθνος επενδύει όλο του το πάθος σε εξοπλισμούς, βιομηχανία, εθνική αυταρέσκεια, αναγκαστικά αφαιρεί ενέργεια από τη σκέψη, την τέχνη, την αυτοκριτική. Αυτό λέει όταν σχολιάζει πως κάθε λαός «πληρώνει ακριβά την άνοδο στην εξουσία η εξουσία σε κάνει κουτό».
Χάξλευ: «Τα Έθνη δεν πρόκειται να αλλάξουν τις εθνικές πολιτικές τους εάν δεν αλλάξουν…»
Γι’ αυτό δεν χαρίζεται ούτε στα πανεπιστήμια. Κατηγορεί τα γερμανικά ανώτατα ιδρύματα ότι έχουν γεμίσει από μετριότητες, ότι δεν διδάσκουν πραγματική σκέψη, αλλά επαγγελματική φλυαρία. Η σκέψη, λέει, πρέπει να μαθαίνεται όπως ο χορός· με τεχνική, με άσκηση, με «ελαφρά βήματα». Αντί γι’ αυτό, βλέπει «άγαρμπες χειρονομίες» και μια ατμόσφαιρα πνευματικής ραθυμίας.
«Όσο απλώνεται η Γερμανία, διαφθείρει τον πολιτισμό»
Στο Ecce Homo φτάνει στο πιο σκληρό του σημείο: «Όσο απλώνεται η Γερμανία, διαφθείρει τον πολιτισμό». Δεν πρόκειται για ρατσιστική εξαγγελία πρόκειται για καταδίκη ενός συγκεκριμένου πολιτισμικού μοντέλου, βαρύ, κρατικιστικό, γεμάτο μπίρα, στρατό και κυρίως θρησκευτική ηθικολογία.
Ο ίδιος αυτοχαρακτηρίζεται «καλός Ευρωπαίος», όχι Γερμανός φιλόσοφος. Σε αντίθεση με τον εθνικισμό της εποχής, οραματίζεται μια ευρωπαϊκή αριστοκρατία του πνεύματος, πέρα από σημαίες και διαβατήρια. Γι’ αυτό και επαινεί περισσότερο τη γαλλική κουλτούρα, το γούστο, την ακρίβεια στη μορφή, ενώ για τη Γερμανία κρατά ειρωνεία και απογοήτευση.
Στο στόχαστρό του η συμμαχία τριών πραγμάτων: κρατική ισχύ, χριστιανική ηθική και μαζική κουλτούρα. Αυτό το τρίο, για τον Νίτσε, είναι δολοφόνος του πνεύματος.
Αντι-εθνικιστής σε εποχή εθνικισμού
Ενώ οι περισσότεροι διανοούμενοι της εποχής γοητεύονται από τα νέα έθνη – κράτη, εκείνος είναι ξεκάθαρα αντι – εθνικιστής. Σύγχρονες μελέτες τον παρουσιάζουν ως σφοδρό επικριτή του γερμανικού εθνικισμού, των μαζικών κινημάτων και της «αγέλης», και ως υπέρμαχο μιας ευρωπαϊκής, όχι γερμανικής, ταυτότητας.
Η κριτική του προς τη «γερμανικότητα» δεν είναι λοιπόν μίσος για το ίδιο το έθνος, αλλά μίσος για κάθε μορφή πνευματικής νωθρότητας που τυλίγεται με εθνική σημαία. Θα έλεγε κανείς πως βλέπει πολύ νωρίς αυτό που θα γίνει αργότερα στη Γερμανία.
Από τον προφήτη της δύναμης… στο ίνδαλμα των Ναζί
Το πιο τραγικό είναι ότι ο φιλόσοφος που έβριζε τον γερμανικό εθνικισμό, αργότερα παρουσιάστηκε σαν «πνευματικός πατέρας» του. Στον 20ό αιώνα, η αδελφή του, Ελίζαμπετ, και η ναζιστική προπαγάνδα «μαγείρεψαν» τα κείμενά του, έκοψαν και ανακάτεψαν αποσπάσματα, και τον έντυσαν στα μέτρα τους.
Κατά τη διάρκεια του Τρίτου Ράιχ, ο Νίτσε διδάσκεται σε γερμανικά σχολεία και πανεπιστήμια μέσα από αυτό το παραμορφωτικό φίλτρο. Λέξεις όπως «θέληση για δύναμη» χρησιμοποιούνται σαν ιδεολογικά σλόγκαν, παρότι ο ίδιος είχε γράψει ανοιχτά εναντίον κάθε μορφή κράτους και λαϊκιστικού εθνικισμού.Έτσι, η ίδια χώρα που εκείνος κατηγορούσε ότι «διαφθείρει τον πολιτισμό», αργότερα θα διαφθείρει και τον ίδιο.
Και σήμερα; Τον αγαπούν οι Γερμανοί;
Η σχέση της σημερινής Γερμανίας με τον Νίτσε είναι περίπλοκη και συχνά αμφίθυμη.
Από τη μία, σε θεσμικό επίπεδο, αναγνωρίζεται πλήρως η σημασία του: το 2025 ο γραπτός του Νάχλαß (χειρόγραφα, βιβλία, αλληλογραφία) εντάχθηκε στο διεθνές Μητρώο «Memory of the World» της UNESCO ως κομμάτι παγκόσμιας τεκμηριωμένης κληρονομιάς. Γερμανοί αξιωματούχοι μιλούν για έργο με «παγκόσμια ακτινοβολία» και «κλειδί για την κατανόηση της νεωτερικότητας». Στη φιλοσοφία, από τη δεκαετία του ’80 και μετά, νέοι στοχαστές όπως ο Peter Sloterdijk ξαναβάζουν τον Νίτσε στο κέντρο της συζήτησης και η Ευρώπη τον διαβάζει ξανά με την Ελλάδα να δείχνει ιδιαίτερη αγάπη για τη φιλοσοφία του.
Τελικά, μισούσε τη Γερμανία ή την προδοσία του πνεύματος; Προφανώς το δεύτερο!
Η δίκη του Σωκράτη: Οι λεπτομέρειες που προσπέρασε το σχολικό βιβλίο
