Στην κλασική Αθήνα, η κοινωνική θέση της γυναίκας δεν ήταν προνομιούχα.
Οι νόμιμες σύζυγοι ζούσαν περιορισμένες στον γυναικωνίτη, χωρίς δικαίωμα ψήφου, χωρίς περιουσία και κυρίως χωρίς μόρφωση. Υπήρχε όμως μια κατηγορία γυναικών που έσπαγε αυτόν τον κανόνα. Κυκλοφορούσαν ελεύθερα, συζητούσαν ισότιμα με φιλοσόφους, επηρέαζαν πολιτικούς και διαχειρίζονταν τα δικά τους χρήματα. Ήταν οι Εταίρες.
Η λέξη «Εταίρα» σημαίνει κυριολεκτικά «σύντροφος» (θηλυκό του εταίρος). Το να τις χαρακτηρίσει κανείς απλώς ως πόρνες πολυτελείας είναι ιστορικά ανακριβές και απλουστευτικό. Οι Εταίρες ήταν οι μόνες γυναίκες της αρχαιότητας που συνδύαζαν την ομορφιά με την πνευματική καλλιέργεια.
Η ιστορία που δε μας έμαθαν ποτέ: Τι περνούσαν οι μητέρες στην Αρχαία Ελλάδα;
Μόρφωση και Επιρροή: Κάτι παραπάνω από Ηδονή
Σε αντίθεση με τις παλλακίδες οι εταίρες ήταν ανεξάρτητες επαγγελματίες. Πολλές από αυτές ήταν μέτοικοι (ξένες που ζούσαν στην Αθήνα) και πλήρωναν φόρους στο κράτος.
Το “όπλο” τους δεν ήταν μόνο το σώμα τους, αλλά το μυαλό τους.
Είχαν γνώσεις ρητορικής και φιλοσοφίας.
Ήταν οι μόνες γυναίκες που επιτρεπόταν να παρευρίσκονται στα Ανδρικά Συμπόσια.
Συμμετείχαν στις συζητήσεις για την πολιτική και την τέχνη, προσφέροντας στους άνδρες την πνευματική συντροφιά που δεν μπορούσαν να βρουν στις αμόρφωτες συζύγους τους.
Όπως είχε πει κυνικά αλλά εύστοχα ο ρήτορας Δημοσθένης: «Τις εταίρες τις έχουμε για την ηδονή, τις παλλακίδες για την καθημερινή φροντίδα του σώματος και τις συζύγους για να μας κάνουν γνήσια τέκνα και να φυλάνε το σπίτι». Οι εταίρες, λοιπόν, κάλυπταν το κενό του έρωτα και της διανόησης.
Όπως είχε ειπωθεί χαρακτηριστικά στο δικαστήριο της αρχαίας Αθήνας (στον λόγο Κατά Νεαίρας):
«Τὰς μὲν γὰρ ἑταίρας ἡδονῆς ἕνεκ’ ἔχομεν, τὰς δὲ παλλακὰς τῆς καθ’ ἡμέραν θεραπείας τοῦ σώματος, τὰς δὲ γυναῖκας τοῦ παιδοποιεῖσθαι γνησίως καὶ τῶν ἔνδον φύλακα πιστὴν ἔχειν.»
Οι “Superstars” της αρχαιότητας
Μερικές εταίρες απέκτησαν τέτοια φήμη και δύναμη που τα ονόματά τους γράφτηκαν στην ιστορία δίπλα στους σπουδαιότερους άνδρες.
1. Ασπασία η Μιλησία: Η “Ακυβέρνητη Κυβερνήτης” Η σύντροφος του Περικλή, του ηγέτη που έκανε την Αθήνα υπερδύναμη. Η Ασπασία ήταν τόσο ευφυής που ο Σωκράτης επισκεπτόταν το σπίτι της για να τη συμβουλευτεί, ενώ φήμες έλεγαν πως εκείνη έγραφε τους περίφημους λόγους του Περικλή (ακόμα και τον Επιτάφιο). Οι κωμικοί ποιητές την κατηγορούσαν πως αυτή κυβερνούσε την Αθήνα πίσω από την πλάτη του συζύγου της.
2. Φρύνη: Η Ομορφιά που Νίκησε τον Νόμο Μούσα του γλύπτη Πραξιτέλη και μοντέλο για το άγαλμα της “Κνιδίας Αφροδίτης”. Έμεινε στην ιστορία για τη δίκη της, όταν κατηγορήθηκε για ασέβεια (ένα έγκλημα που τιμωρούνταν με θάνατο). Όταν ο συνήγορός της είδε ότι έχαναν τη δίκη, τράβηξε τον χιτώνα της αποκαλύπτοντας το στήθος της στους δικαστές. Οι δικαστές, θαμπωμένοι από την ομορφιά της, θεωρώντας την θεϊκό σημάδι– την αθώωσαν. Η Φρύνη ήταν τόσο πλούσια που προσφέρθηκε να ξαναχτίσει τα τείχη της Θήβας με δικά της έξοδα, αρκεί να έγραφαν πάνω: «Καταστράφηκαν από τον Αλέξανδρο, αναστηλώθηκαν από τη Φρύνη την εταίρα» (οι Θηβαίοι αρνήθηκαν από ντροπή).
3. Θαΐς: Η Εκδικκήτρια Ακολουθούσε την εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Σύμφωνα με τον θρύλο, σε ένα μεθυσμένο συμπόσιο στην Περσέπολη, ήταν αυτή που έπεισε τον Αλέξανδρο να κάψει το παλάτι του Ξέρξη, ως εκδίκηση για την πυρπόληση της Αθήνας από τους Πέρσες χρόνια πριν. Μια γυναίκα, με έναν πυρσό στο χέρι, έδωσε το σύνθημα για την καταστροφή μιας αυτοκρατορίας.
Το τίμημα της ελευθερίας
Παρά τη λάμψη, η ζωή τους δεν ήταν παραμύθι. Η ελευθερία τους είχε τίμημα την κοινωνική ανασφάλεια. Δεν μπορούσαν να παντρευτούν νόμιμα Αθηναίους πολίτες, τα παιδιά τους θεωρούνταν νόθα και, όταν η ομορφιά τους χανόταν, συχνά χανόταν και η επιρροή τους.
Ωστόσο, οι Εταίρες παραμένουν ένα συναρπαστικό φαινόμενο. Σε έναν κόσμο φτιαγμένο από άνδρες για άνδρες, αυτές οι γυναίκες κατάφεραν όχι μόνο να επιβιώσουν, αλλά να γίνουν πρωταγωνίστριες, αποδεικνύοντας πως η γοητεία συνδυάζεται άψογα με την ευφυΐα και αυτό οδηγεί και σε μια μορφή ανεξαρτησίας.
