Το έργο του Φιόντορ Ντοστογιέφσκι Σημειώσεις από το υπόγειο (1864) είναι ένα μικρό βιβλίο με τη δύναμη ενός πυροκροτητή.
Γραμμένο στην Αγία Πετρούπολη μετά την εξορία του συγγραφέα στη Σιβηρία και εν μέσω της ανόδου των ορθολογιστικών θεωριών «προόδου», ρίχνει μια βολή κατά κάθε τακτοποιημένου συστήματος που ισχυρίζεται ότι υπολογίζει την ανθρώπινη ευτυχία. Ο «Υπόγειος Άνθρωπος», ένας συνταξιούχος μικρός αξιωματούχος που μιλάει από το υπόγειο διαμέρισμά του, μας απευθύνεται με μια φωνή που είναι κατά περιόδους καυστική, παρακλητική και λειτουργική. Επιμένει σε μια δυσάρεστη θέση: οι άνθρωποι δεν ζουν μόνο με βάση τη χρησιμότητα.
Θα σαμποτάρουν τις ίδιες τις μηχανές που έχουν σχεδιαστεί για να τους βελτιστοποιήσουν, μόνο και μόνο για να αποδείξουν ότι είναι κάτι περισσότερο από μεταβλητές σε ένα μοντέλο μηχανικού.
Το συγκεκριμένο απόσπασμα συνοψίζει τις βασικές κατηγορίες του βιβλίου. Έχουμε, υποστηρίζει, «ξεμάθει τη ζωή» τόσο καλά που προτιμούμε την άνεση των αφαιρέσεων από την σκληρή πραγματικότητα της εμπειρίας. Αποκαλούμε την πραγματική ζωή «αγγαρεία», έλκουμε από δανεισμένες ταυτότητες και ονειρευόμαστε να γίνουμε «γενικοί τύποι» που δεν υπήρξαν ποτέ. Υποσχεθείτε μας απεριόριστη ανεξαρτησία και, προβλέπει, θα ικετεύσουμε ξανά για κηδεμονία, απόδειξη ότι η ελευθερία δεν μπορεί να περιοριστεί στην άρση των εμποδίων.
Αυτή είναι η απάντηση του Ντοστογιέφσκι στον «ορθολογικό εγωισμό» που ήταν της μόδας στην εποχή του (και στη δική μας): ακόμα και όταν τους παρέχονται τέλειες συνθήκες, οι άνθρωποι διατηρούν το ατού της ιδιοτροπίας, της υπερηφάνειας και των αυτοκαταστροφικών επιλογών.
Γιατί πρέπει να μελετήσουμε τον «Μέγα Ιεροεξεταστή» του Ντοστογιέφσκι ;
Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι – «Το υπόγειο»
«Όλοι έχουμε ξεσυνηθίσει σε τέτοιο βαθμό τη ζωή, που σε μερικές στιγμές αισθανόμαστε κάποια αηδία για την πραγματική ζωή και για τούτο την αποστρεφόμαστε όταν μας τη θυμίζουν.
Καταντήσαμε να θεωρούμε την πραγματική ζωή σαν αγγαρεία, σχεδόν σαν ένα επάγγελμα, και όλοι μέσα μας είμαστε της γνώμης ότι είναι προτιμότερο να ζει κανείς τη ζωή των βιβλίων.
Και γιατί ταραζόμαστε; Γιατί κάνουμε τόσες ανοησίες; Τι ζητούμε; Ούτε και οι ίδιοι το ξέρουμε!
Θα υποφέραμε περισσότερο αν οι τρελοί μας πόθοι πραγματοποιούνταν.
Σταθείτε, προσπαθήστε, για παράδειγμα, να μας δώσετε περισσότερη ανεξαρτησία∙ βγάλτε από τη μέση τα εμπόδια, μεγαλώστε τον κύκλο της δράσης σας∙ χαλαρώστε την κηδεμονία, ε, λοιπόν, ναι, σας το διαβεβαιώνω, εμείς όλοι… θα ξαναζητήσουμε αμέσως την κηδεμονία.
Το ξέρω καλά πως θα φουρκιστείτε, πως θα μου βάλετε τις φωνές, πως θα χτυπήσετε τα πόδια σας στο πάτωμα. Μιλήστε λοιπόν, θα μου πείτε, για τον εαυτό σας μόνο, και για όλες σας τις αθλιότητες στο υπόγειο, μα δε χρειάζονται δικαιολογίες, δεν έχετε το δικαίωμα να πείτε «εμείς όλοι!».
Επιτρέψετε, κύριοι, γι’ αυτό το εμείς όλοι.
Όσο για μένα, στη ζωή μου έφτασα στα άκρα εκείνο που εσείς δεν τολμάτε ούτε στο μισό δρόμο να φέρετε, από δειλία∙ κι ακόμα παίρνετε τη δειλία σας για φρονιμάδα, και παρηγοριόσαστε ξεγελώντας τον εαυτό σας.
Γι’ αυτό το λόγο, ίσως να ‘μαι πιο ζωντανός από σας.
Μα δώστε, παρακαλώ, περισσότερη προσοχή!
Δεν ξέρουμε ακόμη πού υπάρχει τώρα εκείνο που είναι ζωντανό, από τι είναι και πώς ονομάζεται.
Αφήστε μας μόνους, χωρίς βιβλία, κι αμέσως θα πελαγώσουμε, θα τα μπερδέψουμε∙ δε θα ξέρουμε που να στηριχθούμε και σε τι ν’ αφοσιωθούμε, δε θα ξέρουμε τι πρέπει να αγαπήσουμε ή να μισήσουμε, τι πρέπει να εκτιμήσουμε ή να περιφρονήσουμε.
Βαριόμαστε ακόμη και που είμαστε άνθρωποι, άνθρωποι με σάρκα και οστά αληθινά, ντρεπόμαστε γι’ αυτό και το θεωρούμε ατιμία μας.
Γυρεύουμε να γίνουμε ένας τύπος γενικού ανθρώπου που δεν υπήρξε ποτέ.
Είμαστε πεθαμένοι μόλις γεννηθούμε, κι είναι χρόνια και χρόνια που μας γεννούν πατέρες που δεν είναι ζωντανοί, μια κατάσταση που μας ευχαριστεί όλο και πιο πολύ. Μας αρέσει.
Σε λίγο θα επινοήσουμε κάποιο τρόπο να γεννιόμαστε από μια ιδέα.
Μα δε θέλω πια να γράφω μέσα απ’ το «υπόγειο»…
Βυθιστείτε σε ακόμη περισσότερους λογοτεχνικούς θησαυρούς που περιμένουν να τους ανακαλύψετε:
- 15 αποφθέγματα του Μπουκόφσκι που σε ξεβολεύουν: «Αν έχετε την ικανότητα να αγαπάτε, αγαπήστε πρώτα τον εαυτό σας»
- Λιαντίνης: «Θα ‘ρθει μια εποχή που κάποιες γενεές θα πληρώσουν ακριβά αυτά….»
- Πώς θα καταλάβεις τι σημαίνει ζωή, σύμφωνα με τον Καζαντζάκη;
- Τζoν Στάινμπεκ: «Η γυναίκα κρατάει τη ζωή της στα χέρια της. Ο άντρας την…»
- Ζαν-Πωλ Ρίχτερ: «Τα γηρατειά είναι δυσάρεστα όχι γιατί δεν έχουν απολαύσεις, αλλά γιατί …»
- Ένα σπουδαίο δίδαγμα από το βιβλίο του Μπουκάι: «Εγώ είμαι υπεύθυνος για τη ζωή μου, για όλα μου τα βάσανα, για ό,τι…»
- Ζαν-Πωλ Ρίχτερ: «Τα γηρατειά είναι δυσάρεστα όχι γιατί δεν έχουν απολαύσεις, αλλά γιατί …»
- Κική Δημουλά: «Καλὰ τα βγάζει πέρα η μοναξιὰ φτωχικὰ αλλὰ…»
- 20 από τις πιο σπαρακτικές φράσεις βιβλίων που «γρατζούνισαν» το μέσα μας
- 20 αποφθέγματα ζωής από τον Μάρκο Αυρήλιο: «Μη φέρεσαι σαν να πρόκειται να ζήσεις μύρια χρόνια. Το μοιραίο…»
- Η υπόσχεση του Πάμπλο Νερούδα: «Αν λίγο λίγο πάψεις να με αγαπάς θα…»
