Ο Φρίντριχ Νίτσε (1844-1900) ξεχωρίζει ως ένας στοχαστής που περισσότερο από κάθε άλλον στον 19ο αιώνα, τόλμησε να θέσει σε δοκιμασία τα ίδια τα θεμέλια του ευρωπαϊκού πνεύματος: την πίστη στην αντικειμενική αλήθεια, την ηθική του χριστιανισμού, τη μεταφυσική παρηγοριά, ακόμη και την ιδέα μιας νομοτελειακής προόδου.
Στον πυρήνα της φιλοσοφίας του βρίσκεται η πεποίθηση ότι καμιά αξία δεν είναι άχρονη ή υπερβατική κάθε αλήθεια, κάθε κανονιστική αρχή, είναι προϊόν συσχετισμών δύναμης, ιστορικών επαναγγραφών και ψυχικών κινήτρων.
Η «βούληση για δύναμη» λειτουργεί ως η έσχατη ορμή που υποκινεί ανθρώπους, θεσμούς και ιδέες, ενώ η διάγνωση του «μηδενισμού» του κενού νοήματος που προκύπτει όταν «ο Θεός πεθαίνει» ανοίγει την προοπτική μιας ριζικής επανεκτίμησης όλων των αξιών. Μέσα σε αυτό το σκηνικό κάνει την εμφάνισή του ο υπεράνθρωπος, ο άνθρωπος που, έχοντας συνειδητοποιήσει την απουσία δεδομένου μέτρου, τολμά να γίνει ο ίδιος ο νομοθέτης της ύπαρξής του.
Το έργο στο οποίο ο Νίτσε εφαρμόζει με τον πιο συστηματικό τρόπο αυτή τη ριζοσπαστική κριτική είναι η «Γενεαλογία της Ηθικής» (1887). Δεν πρόκειται για μία ακόμη μεταφυσική πραγματεία πάνω στο καλό και το κακό, αλλά για μια ιστορικο-ψυχολογική σπουδή των ηθικών μας εννοιών. Ο Νίτσε μιλάει για «γενεαλογία» ακριβώς επειδή θέλει να ιχνηλατήσει τις προελεύσεις, τις σκοτεινές διαδρομές μέσα από τις οποίες οι αξίες μας πήραν τη σημερινή τους μορφή.
(Διαβάστε τις σκέψεις του Νίτσε παρακάτω)
Δεν νοείται πλέον η ηθική ως αποκρυστάλλωση θεϊκής βούλησης ή λογικής αναγκαιότητας, είναι μάλλον το αποτέλεσμα συγκρούσεων, αντιστροφών, εκδικητικών διαθέσεων, μιας μακράς πάλης ανάμεσα σε διαφορετικές «βουλήσεις για δύναμη». Έτσι, για τον Νίτσε, η έννοια του «κακού» δεν γεννήθηκε από κάποια έμφυτη τάση στον άνθρωπο να βλάψει, αλλά από το ressentiment των αδύναμων που αναγκάστηκαν να υψώσουν ηθικούς κανόνες ως όπλο εναντίον της σωματικής και πνευματικής ευρωστίας των ισχυρών.
Στον Πρόλογο της «Γενεαλογίας», ο Νίτσε στρέφει το βλέμμα του σ’ εμάς που, όπως δηλώνει, «αναζητούμε τη γνώση». Παραδέχεται ότι αγνοούμε τον ίδιο μας τον εαυτό, όχι από αδυναμία, αλλά επειδή ποτέ δεν θελήσαμε ειλικρινά να τον αναζητήσουμε. Η καρδιά μας, λέει, βρίσκεται αλλού: μέσα στις «κυψέλες» της γνώσης, εκεί όπου συλλέγουμε το μέλι των εννοιών και των θεωριών. Το είδωλο της επιστημονικής περιέργειας γίνεται έτσι μια νέα μορφή αποξένωσης. Παθιαζόμαστε να φέρουμε «κάτι στο σπίτι» της διανόησης, αλλά ελάχιστα νοιαζόμαστε για τα βιώματά μας, για εκείνο το πρωτογενές υλικό που θα μπορούσε να μας οδηγήσει σε βαθύτερη αυτοσυνείδηση.
Ο στοχαστής προσφέρει την εικόνα της μεσημβρινής καμπάνας που χτυπάει δώδεκα φορές, ενώ ο αφηρημένος άνθρωπος, βυθισμένος στις σκέψεις του, αναπηδά ξαφνιασμένος αφού ο ήχος έχει πια περάσει. Μόνο εκ των υστέρων, τρίβοντας τα αυτιά του, μετρά τους παλλόμενους ακόμη χτύπους και, μάλιστα, κάνει λάθος στο μέτρημα. Με την αλληγορική αυτή σκηνή, ο Νίτσε θέλει να δείξει πως η συνείδηση, όπως την κατανοούμε συνήθως, είναι ήδη δευτερεύουσα διαδικασία· ο χρόνος του στοχασμού έπεται του χρόνου του γεγονότος. Έτσι, όταν δοκιμάζουμε να συλλάβουμε «τι ακριβώς βιώσαμε» ή «ποιοι είμαστε», οι απαντήσεις μας φτάνουν καθυστερημένες και συχνά παραμορφωμένες. Από αυτό προκύπτει ο σκληρός, σχεδόν ειρωνικός στοχασμός του: κανείς δεν είναι ξένος στον εαυτό του όσο ο ίδιος του ο εαυτός.
Η ανάλυση του αποσπάσματος αποκτά μεγαλύτερο νόημα αν τη δούμε σε σχέση με τη συνολική επιχειρηματολογία της «Γενεαλογίας». Η άγνοια εαυτού, την οποία ο Νίτσε εκθέτει εδώ με λογοτεχνική ζωντάνια, είναι το ψυχολογικό προοίμιο για την κριτική του απέναντι στην παραδοσιακή ηθική. Διότι, όσο δεν κατανοούμε τους λανθάνοντες μηχανισμούς που διαμορφώνουν τις αξιολογικές μας κρίσεις, τόσο πιθανότερο είναι να αποδεχόμαστε, δίχως έλεγχο, αξίες που προέρχονται από κίνητρα τα οποία δεν είμαστε σε θέση να αναγνωρίσουμε. Αυτό, εξάλλου, είναι το κρυφό νόημα της περίφημης ρήσης του: «Δεν υπάρχουν ηθικά φαινόμενα, παρά μόνον ηθικές ερμηνείες φαινομένων».
Φρίντριχ Νίτσε – «Η Γενεαλογία της Ηθικής».
Δε γνωρίζουμε τον εαυτό μας, εμείς που αναζητούμε τη γνώση· αγνοούμε τον εαυτό μας: Κι αυτό έχει το λόγο του. Ποτέ δεν αναζητήσαμε τον εαυτό μας – πως θα μπορούσε να συμβεί να τον βρούμε μια μέρα;
Δίκαια ειπώθηκε: «Eκεί που είναι ο θησαυρός σας, εκεί είναι η καρδιά σας»· Ο δικός μας θησαυρός είναι εκεί που βρίσκονται οι κυψέλες της γνώσης μας. Πάντα προς αυτές πηγαίνουμε, σαν να ‘μασταν από γεννησιμιού μας φτερωτά έντομα και συλλέκτες του μελιού της γνώσης, νοιαζόμαστε, με όλη τη δύναμη της καρδιάς μας, μόνο για ένα πράγμα – «Να φέρουμε κάτι στο σπίτι».
Όσον αφορά τώρα στη ζωή, στα λεγόμενα «βιώματα» – ποιος από μας έχει αρκετή σοβαρότητα γι’ αυτό; Ή αρκετό χρόνο;
Νίτσε: «Κάθε άνθρωπος με το να κάνει το καλό η το κακό, εξασκεί τη…»
Φοβάμαι πως για τέτοιες υποθέσεις δεν ενδιαφερόμασταν ποτέ «για την υπόθεση»: Δεν έχουμε την καρδιά μας εκεί – ούτε καν τα’ αφτιά μας!
Μοιάζουμε μάλλον μ’ έναν θεϊκά αφηρημένο και βυθισμένο στον εαυτό μας άνθρωπο, που η καμπάνα του μεσημεριού χτύπησε με όλη της τη δύναμη δώδεκά της χτύπους, κι εκείνος μεμιάς αναπηδά κι αναρωτιέται: «Tι ώρα χτύπησε;».
Έτσι κι εμείς τρίβουμε καμιά φορά τ’ αφτιά μας εκ των υστέρων και ρωτάμε, εντελώς σαστισμένοι, εντελώς μπερδεμένοι, «Tι ήταν στ’ αλήθεια αυτό που μόλις βιώσαμε;»
Ακόμη περισσότερο, «Ποιοι είμαστε τελικά;». τότε μετράμε εκ των υστέρων, όπως είπαμε, όλους τους δονούμενους ακόμη χτύπους της καμπάνας του βιώματός μας, της ζωής μας, του Είναι μας – αχ! – και κάνουμε λάθος στο μέτρημα…
Μένουμε κατ’ ανάγκη ξένοι προς τον εαυτό μας, δεν τον καταλαβαίνουμε, συγχέουμε τον εαυτό μας με άλλους· Για μας ισχύει ο νόμος στους αιώνες των αιώνων «κανένας δεν είναι πιο ξένος προς τον εαυτό του από τον εαυτό του», όσον αφορά στον εαυτό μας δεν είμαστε από εκείνους που «αναζητούν τη γνώση»…
Διαβάστε κι άλλα άρθρα που αγαπήσαν οι αναγνώστες μας:
- «Κάνουμε παιδιά για να….» – Οι φιλόσοφοι απαντούν με αφοπλιστική ειλικρίνεια
- Γιωσαφάτ: «Καλή μητέρα είναι αυτή που έχει …» – Μια φράση που σηκώνει συζήτηση
- Έρμαν Έσσε: «Για να βρεις τον εαυτό σου, χρειάζονται 3 πράξεις…»
- Πόση φτώχεια αντέχει ένας λαός πριν ξεσπάσει; Ο Στάινμπεκ είχε ήδη απαντήσει
- Η φράση του Τόλκιν που (εάν τη διαβάσεις) θα σε συνοδεύει για μια ολόκληρη ζωή
- Θεοδωρόπουλος: «Κάθε έθνος έχει τον δικό του Ναρκισσισμό. Εμείς οι Έλληνες τι έχουμε;»
- 30 σπουδαίες συμβουλές του Πλάτωνα: «Αφήστε τους γονείς να κληροδοτήσουν στα παιδιά τους…»
- Η διαδρομή της αυτοεκτίμησης από τον Μπουκάι: «Για να μάθω να εκτιμώ τον εαυτό μου δε φτάνει μόνο να…»
- Όσκαρ Ουάιλντ: «Ο δεσμός κάθε συντροφικότητας, είτε στο γάμο είτε στη φιλία, είναι …»
- «Η μητέρα που προσπαθεί να ελέγξει κάθε πτυχή της ζωής της κόρης της παίρνει…» – Το βιβλίο που μίλησε σε χιλιάδες γυναίκες
- Σταμάτα να φοβάσαι τα γηρατειά – O Σοπενχάουερ θα σου αλλάξει γνώμη
- Winnicott: «Αν οι μητέρες καλούνται να κάνουν αυτό ή εκείνο χάνουν την …»
- Το «Κρυφό Σχολειό» είναι μύθος και αυτά είναι τα 10 πραγματικά σχολεία που «έσωσαν» τα γράμματα
- Ο Καρλ Γιούνγκ είχε προειδοποιήσει πως θα ‘ρθει μια εποχή που οι γονείς θα μεγαλώνουν παιδιά για να …
