Νίκος Καζαντζάκης: «Μπορεί, ύστερα από αιώνες, η εποχή μας ετούτη να μην ονομαστεί…»

Στο Αναφορά στον Γκρέκο (1961), ο Νίκος Καζαντζάκης μετατρέπει την αυτοβιογραφία σε πνευματική εξομολόγηση και πολιτιστική διαθήκη.

Γράφοντας με τη μορφή ανοιχτής επιστολής προς τον ζωγράφο Ελ Γκρέκο, το βιβλίο αφηγείται όχι μόνο τα ορόσημα της ζωής του Καζαντζάκη, αλλά και τις εσωτερικές διαμάχες που διαμόρφωσαν τον ανήσυχο νου του.

Συνδυάζοντας τη μνήμη με τον μύθο, την ιστορία με τη φιλοσοφία, ο Καζαντζάκης ανατρέχει στο ταξίδι του από τα τραχιά τοπία της Κρήτης στα μεγάλα κέντρα της ευρωπαϊκής σκέψης, πάντα παλεύοντας με ζητήματα πίστης, ελευθερίας και του πεπρωμένου της ανθρωπότητας.
Το έργο αποτελεί ταυτόχρονα προσωπική διαθήκη και καθολική διαλογιστική σκέψη.

Ο Καζαντζάκης απεικονίζει την ανθρώπινη ύπαρξη ως μια αδιάκοπη ανάβαση, μια προσπάθεια να ξεπεραστούν οι περιορισμοί και να αντληθεί νόημα από το χάος.

Όπως οι επιμήκεις φιγούρες του Ελ Γκρέκο που τεντώνονται προς το θείο, ο Καζαντζάκης παρουσιάζει τον εαυτό του ως μια ψυχή που βρίσκεται μεταξύ γης και ουρανού, υποχρεωμένη να αγωνίζεται ακόμη και μπροστά στην ματαιότητα.

Έρμαν Έσσε: «Οι ρίζες μας είναι κοινές. Όλοι προερχόμαστε από…»

Νίκος Καζαντζάκης, «Αναφορά στον Γκρέκο» (απόσπασμα)

Τι θα πει να σωθεί; Να βρει μια νέα δικαιολογία ζωής, γιατί η παλιά ξεθύμανε και δεν μπορεί πια να βαστάξει το ανθρώπινο οικοδόμημα. Χαρά σε όποιον ακούει την Κραυγή της εποχής του, γιατί κάθε εποχή έχει και την δικιά της Κραυγή, και συνεργάζεται μαζί της, αυτός μονάχα σώζεται.

Ζούμε, κι επομένως δεν βλέπουμε, την εποχή μας, μα αν αλήθεια η καινούρια ιδέα, που σταυρώνεται σήμερα, θα πυρπολήσει και θα ανανεώσει τον κόσμο, μπήκαμε κιόλα στην πρώτη πύρινη ζώνη.

Μπορεί, ύστερα από αιώνες, η εποχή μας ετούτη να μην ονομαστεί αναγέννηση, παρά μεσαίωνας.

Μεσαίωνας, δηλαδή μεσοβασιλεία, ένας πολιτισμός εξαντλείται, χάνει την δημιουργική του δύναμη και καταρρέει, και μια νέα Πνοή, που την κουβαλάει μια καινούρια τάξη άνθρωποι, μάχεται με αγάπη, με σκληρότητα, με πίστη, να δημιουργήσει έναν καινούριο.

Η δημιουργία του καινούριου αυτού πολιτισμού δεν είναι σίγουρη-τίποτα δεν είναι από τα πριν σίγουρο σε κάθε δημιουργία, μπορεί το μελλούμενο να είναι ολοκληρωτικιά καταστροφή, μπορεί και μικρόψυχος συμβιβασμός, μα και μπορεί η νέα δημιουργικιά Πνοή να νικήσει- και τότε ζούμε στη μεταβατική εποχή μας ετούτη τις σπαραχτικές ωδίνες ενός πολιτισμού που γεννιέται.

Τίποτα δεν είναι βέβαιο και για αυτό κι η ευθύνη κάθε λαού και κάθε ατόμου στην άμορφη, αβέβαιη εποχή μας, είναι, πιο παρά ποτέ, μεγάλη. Γιατί σε τέτοιες αβέβαιες, γεμάτες πιθανότητες εποχές, η συνεισφορά του λαού και του ατόμου μπορεί να έχει ανυπολόγιστη αξία.

Ποιο είναι λοιπόν το χρέος μας;

Καλά να ξεχωρίσουμε την ιστορική στιγμή που ζούμε και να τοποθετήσουμε συνειδητά, σε ορισμένο στρατόπεδο, τη μικρή μας ενέργεια.

Όσο περισσότερο είσαι ρυθμισμένος με το ρέμα που πάει μπροστά, τόσο περισσότερο βοηθάς τη δύσκολη, όλο κίντυνο και αβεβαιότητα ανάβαση και λύτρωση του ανθρώπου.

Διαβάστε περισσότερες λογοτεχνικές ιστορίες παρακάτω: