Μάνος Χατζιδάκις: «Πώς θ’ αντιδράσουμε και πώς δε θα συμβιβαστούμε με το τέρας»;

Ο Μάνος Χατζιδάκις δεν υπήρξε μόνο ένας κορυφαίος συνθέτης, αλλά και ένας διεισδυτικός στοχαστής που δεν φοβήθηκε ποτέ να κατονομάσει το «τέρας» που ελλοχεύει μέσα στην κοινωνία.

Στο κείμενο αυτό, που παραμένει μια συγκλονιστική κοινωνιολογική ανατομία, ο Χατζιδάκις μας προειδοποιεί για τον πιο ύπουλο κίνδυνο της ανθρώπινης φύσης: τον εθισμό στην ασχήμια.

Μέσα από μια προσωπική ανάμνηση, μια σκληρή σκηνή από τα σχολικά του χρόνια, ξετυλίγει το νήμα της βίας και της μισαλλοδοξίας που δεν περιορίζεται σε μια στιγμή, αλλά μεταμορφώνεται και επιβιώνει μέσα από τους θεσμούς και τα καθημερινά πρόσωπα γύρω μας. Το «τέρας» δεν είναι μια αφηρημένη έννοια, αλλά μια στάση ζωής που εχθρεύεται την ομορφιά και την ευγένεια. Με τον αιχμηρό και γεμάτο αλήθεια λόγο του, ο Χατζιδάκις μας καλεί σε μια διαρκή εγρήγορση: να μην επιτρέψουμε στο πρόσωπό μας να εξομοιωθεί με τη φρίκη και να μην αφήσουμε τον φόβο να γίνει η μόνη μας γλώσσα.

Γιάννης Ρίτσος: «Το φιλί μας εσφράγισε την αιώνια σιγή»

Μάνος Χατζιδάκις – Το τέρας σχηματίζεται από τα ζώα κι απ’ τους εχθρούς.

«Όποιος δεν φοβάται το πρόσωπο του τέρατος, πάει να πει ότι του μοιάζει. Και η πιθανή προέκταση του αξιώματος είναι, να συνηθίσουμε τη φρίκη, να μας τρομάζει η ομορφιά.

(…)
Από την ώρα που ο Frankenstein γίνεται στόλισμα νεανικού δωματίου, o κόσμος προχωράει μαθηματικά στην εκμηδένισή του. Γιατί δεν είναι που σταμάτησε να φοβάται, αλλά γιατί συνήθισε να φοβάται. Κι εγώ με τη σειρά μου δεν φοβάμαι τίποτα περισσότερο, απ’ το μυαλό της κότας. Απ’ το να υποχρεωθώ να συνομιλήσω με μια κότα ή μ’ ένα σκύλο, ή τέλος πάντων, μ’ ένα ζώο δυνατό πού βρυχάται. Τί να τους πω και πώς να τους το πω; Και μήπως δεν είναι εξευτελισμός, αν επιχειρήσω να μεταφράσω ή να καλύψω τις σκέψεις μου, κάτω από φράσεις απλοϊκές και ηλίθια νοήματα, για να καθησυχάσω τυχόν τη φιλυποψία μιας κότας, που όμως έχει άνωθεν τοποθετηθεί για να μας ελέγχει και να μας καθοδηγεί;

Η υποταγή ή ο εθισμός σε μια τέτοια συνύπαρξη, ή συνδιαλλαγή, δεν προκαλεί τον κίνδυνο της αφομοίωσης ή της λήθης, του πώς πρέπει, του πώς οφείλουμε να σκεφτόμαστε, να πράττουμε και να μιλάμε; Αναμφισβήτητα αρχίσαμε να το ανεχόμαστε. Και η ανοχή, πολλαπλασιάζει τα ζώα στη δημόσια ζωή, τα ισχυροποιεί και τα βοήθα να συνθέσουν με ακρίβεια τη μορφή του τέρατος, που προΐσταται, ελέγχει και μας κυβερνά.

Το τέρας σχηματίζεται από τα ζώα κι απ’ τους εχθρούς.

Θα σας θυμίσω μια συνομιλία τότε, μέσα στη τάξη του σχολείου. Με πλησιάζει ένας ψηλός συμμαθητής, μ’ ένα δυσάρεστο έκζεμα στο δέρμα του προσώπου του, στραβή τη μύτη και ξεθωριασμένα τα μαλλιά του, ακατάστατα. Ήταν η πρώτη μέρα της σχολικής χρονιάς.

– Πώς λέγεσαι, ρωτάει, ενώ πλάι του είχαν σταθεί αμίλητοι δυο άλλοι, δικοί του φίλοι.

– Βασίλης, του απαντώ.

– Και πού μένεις, εκείνος εξακολουθεί.

– Πάνω στο λόφο, του λέω και τον κοιτώ στα μάτια. Εκείνος χαμογέλασε κι άφησε να φανούν τα χαλασμένα δόντια του.

Μου λέει:

– Εγώ μένω στην απέναντι όχθη. Είσαι λοιπόν εχθρός. Και μου δίνει μια στο κεφάλι με το χέρι του, που με πονάει ακόμα τώρα σαν το θυμηθώ. Τον κοιτάζω έτοιμος να κλάψω. Μα συγκρατιέμαι. Αυτός σκάει στα γέλια και χάνεται. Προς το παρόν. Γιατί θα τον ξαναδώ: Εισπράκτορα, εκπαιδευτή στο στρατό, τηλεγραφητή, κλητήρα στο υπουργείο, αστυνόμο, μουσικό στην ορχήστρα, παπά στην ενορία, συγκάτοικο στην πολυκατοικία, γιατρό σε κρατικό νοσοκομείο και τέλος νεκροθάφτη, όταν πετύχει να με θάψει.

(…)
Πώς θ’ αντιδράσουμε και πώς δε θα συμβιβαστούμε με το τέρας»;