Ο Ζαν-Ζακ Ρουσσώ και η τέχνη του να ζεις: εισαγωγή στο παιδαγωγικό του ευαγγέλιο
Τι σημαίνει, αλήθεια, να διαπλάθεις έναν άνθρωπο; Για τον Ζαν-Ζακ Ρουσσώ, η απάντηση δεν κρύβεται ούτε σε αποστηθισμένους στίχους ούτε σε ασφαλή, αποστειρωμένα περιβάλλοντα. Σε μια εποχή που η κοινωνία αντιμετώπιζε την παιδική ηλικία απλώς ως έναν προθάλαμο μια ατελή εκδοχή της ενηλικίωσης που έπρεπε να δαμαστεί με έτοιμες ηθικολογίες–, ο φιλόσοφος τόλμησε να αρθρώσει ένα ριζοσπαστικό και βαθιά ανθρωποκεντρικό «ευαγγέλιο».
Ο Ρουσσώ δεν είδε ποτέ το παιδί ως ένα άδειο δοχείο. Απορρίπτοντας την ψευδαίσθηση της επιφανειακής μάθησης, στρέφεται ενάντια στην ίδια την παράδοση του διδακτισμού, αποδομώντας ακόμη και τα λογοτεχνικά ιερά τέρατα της εποχής του, όπως ο Λα Φονταίν. Μας υπενθυμίζει πως το να «ντύνεις» δυσνόητες ιδέες με ευχάριστες ρίμες, δεν προσφέρει γνώση, αλλά σύγχυση, θυσιάζοντας τη σαφήνεια στον βωμό της τέρψης.
Όμως, το όραμά του δεν εξαντλείται στην κριτική της ανάγνωσης. Η παιδεία για εκείνον έχει ένα πολύ βαθύτερο, σχεδόν υπαρξιακό χρέος: οφείλει να προετοιμάσει τον άνθρωπο για το συγκλονιστικό βάρος της ίδιας της ζωής.
Η υπερπροστασία και η αγωνιώδης προσπάθεια της απλής συντήρησης φαντάζουν στα μάτια του ως η απόλυτη παιδαγωγική ύβρις. Το αληθινό στοίχημα δεν είναι να κρατήσουμε το παιδί προφυλαγμένο από τον θάνατο, αλλά να του διδάξουμε πώς να υπάρχει ελεύθερο· πώς να αντέχει το κρύο της Ισλανδίας και τον καύσωνα της Μάλτας, πώς να γεύεται την πτώση και τον θρίαμβο, πώς να ενεργεί και να νιώθει το κάθε κύτταρο της ύπαρξής του.
Στα κείμενα που ακολουθούν, ο Ρουσσώ καταρρίπτει τον μύθο της βιολογικής επιβίωσης και γράφει τον απόλυτο ύμνο της πραγματικής ζωής, αφήνοντάς μας μια παρακαταθήκη που αντηχεί εκκωφαντικά. Το να μετράς απλώς χρόνια, δεν σημαίνει πως έζησες.
Ο Ζαν Ζακ Ρουσώ και το παιδαγωγικό του ευαγγέλιο.
«Ισχυρίζομαι ότι ένα παιδί δεν καταλαβαίνει καθόλου τους μύθους που του μαθαίνουμε, γιατί όποια προσπάθεια κι αν καταβάλλουμε για να τους απλοποιήσουμε, το δίδαγμα που θέλουμε να αντλήσουμε μας αναγκάζει να εισάγουμε και ιδέες που το παιδί αδυνατεί να συλλάβει. Μάλιστα, ο ρυθμός του ποιήματος τους κάνει πιο εύκολους στην απομνημόνευση αλλά, συγχρόνως, πιο δύσκολους να εννοηθούν, οπότε επιλέγουμε την ευχαρίστηση εις βάρος της σαφήνειας. Αγνοώντας, μάλιστα, και το πλήθος εκείνο των μύθων που δεν έχουν τίποτα κατανοητό ή ωφέλιμο για τα παιδιά και που, αδιακρίτως, τους δίνουμε να μάθουν επειδή απλώς ανακατεύονται μ’ αυτούς, ας περιοριστούμε στους μύθους που ο δημιουργός φαίνεται να έφτιαξε ειδικά για τα παιδιά.
Σε όλη τη συλλογή του Λα Φονταίν, πέντε-έξι μονάχα μύθους γνωρίζω όπου λάμπει η παιδιάστικη αφέλεια. Από αυτούς, παίρνω τον πρώτο ως παράδειγμα, γιατί η ηθική του ταιριάζει σε κάθε ηλικία, τα παιδιά τον καταλαβαίνουν καλύτερα, τον μαθαίνουν με την μεγαλύτερη ευχαρίστηση και τέλος ο συγγραφέας για όλους αυτούς τους λόγους προτίμησε να τον τοποθετήσει στην αρχή του βιβλίου του. Υποθέτοντας ότι πραγματικά τα παιδιά κατανοούν το θέμα του, τους αρέσει και τα μορφώνει, ο μύθος αυτός είναι σίγουρα το αριστούργημά του: ας μου επιτρέψετε να τον διαβάσω στίχο-στίχο και να τον εξετάσω σύντομα».
«Δεν σκεφτόμαστε παρά να συντηρήσουμε το παιδί μας, αλλά αυτό δεν αρκεί. Οφείλουμε να του μάθουμε να διατηρείται όντας άνθρωπος, να αντέχει τις κακοτυχίες, να αψηφά τον πλούτο και την ανέχεια, να ζει, αν χρειαστεί, στους πάγους της Ισλανδίας ή στον καυτό βράχο της Μάλτας. Μάταια θα πάρετε προφυλάξεις για να μην πεθάνει, θα πρέπει ωστόσο να πεθάνει. Ακόμα κι αν ο θάνατός του δεν θα ήταν συνέπεια των φροντίδων σας, και πάλι θα είχαν παρερμηνευθεί.
Μικρότερη σημασία έχει να το εμποδίσετε να πεθάνει, απ’ ό τι να το μάθετε να ζει. Ζω δεν σημαίνει αναπνέω, σημαίνει ενεργώ˙ σημαίνει χρησιμοποιώ τα όργανά μου, τις αισθήσεις μου, τις ικανότητές μου, όλα τα μέρη του εαυτού του, που μου παρέχουν το συναίσθημα της ύπαρξής μου. Ο άνθρωπος που έζησε περισσότερο δεν είναι εκείνος που μέτρησε περισσότερα χρόνια, αλλά εκείνος που ένιωσε περισσότερο τη ζωή. Κάποιος κηδεύτηκε στα εκατό του χρόνια, αλλά είχε πεθάνει από τη γέννησή του. Θα ήταν κερδισμένος αν πήγαινε στον τάφο του νέος, αν είχε ζήσει πραγματικά, τουλάχιστον, ως τότε».
Γιατί ο Κάφκα μας αφορά ακόμα; 13 φράσεις για την ελευθερία και την ομορφιά
