Η τηλεοπτική Μεγάλη Χίμαιρα: Μια σύγχρονη εκδοχή του μύθου της Γοργόνας;
Όταν μιλάμε για τη «Μεγάλη Χίμαιρα» του Μ. Καραγάτση, η σκέψη μας πηγαίνει αυτόματα στον νατουραλισμό, στον Φρόυντ και στην τραγωδία της αστικής τάξης. Ωστόσο, η πρόσφατη τηλεοπτική μεταφορά της σειράς έφερε στην επιφάνεια μια άλλη, πιο γοητευτική διάσταση.
Στη σειρά, βλέπουμε συχνά να γίνονται άμεσες επικλήσεις στον μύθο της Γοργόνας, με τον Γιάννη να αναφέρεται στις λαϊκές δοξασίες της θάλασσας. Αυτές οι αναφορές δεν είναι τυχαίες. Αν κοιτάξουμε προσεκτικά κάτω από την επιφάνεια του ψυχολογικού ρεαλισμού, θα δούμε ότι η ιστορία της Μαρίνας και του Γιάννη πατάει στέρεα πάνω σε έναν αρχέγονο σκελετό: αυτόν του ελληνικού λαϊκού παραμυθιού της ιστορίας «Ο Γιάννης και η Γοργόνα».
Μήπως τελικά η Μαρίνα δεν είναι απλώς μια Γαλλίδα που δεν προσαρμόστηκε, αλλά η ενσάρκωση της «Γοργόνας» που πασχίζει μάταια να ζήσει στη στεριά;
1. Η «Ξένη» από τον άλλο κόσμο
Στο λαϊκό παραμύθι, η νεράιδα ή η γοργόνα είναι πλάσματα σαγηνευτικά, επικίνδυνα και θεμελιωδώς διαφορετικά από τους ανθρώπους. Η Μαρίνα διαθέτει όλα αυτά τα χαρακτηριστικά. Είναι πανέμορφη, προκαλεί τα πάθη (όπως οι σειρήνες), και έρχεται από έναν «άλλο κόσμο» (τη μοντέρνα Ευρώπη) που φαντάζει εξωτικός και ακατανόητος για την κλειστή κοινωνία της Σύρου του 1930. Όπως η γοργόνα δεν έχει ψυχή με την χριστιανική έννοια, έτσι και η Μαρίνα φαντάζει «ανήθικη» ή ακατανόητη στα μάτια της πεθεράς της, της Ρεΐζαινας.
2. Το όνομα ως πεπρωμένο
Τίποτα στον Καραγάτση δεν είναι τυχαίο. Το όνομα «Μαρίνα» έχει λατινική ρίζα (marinus) και σημαίνει «θαλασσινή». Η ηρωίδα ορίζεται από το στοιχείο του νερού. Αντίθετα, το όνομα «Γιάννης» είναι το κατεξοχήν όνομα του ήρωα στα λαϊκά παραμύθια, του απλού ανθρώπου που μπλέκει σε περιπέτειες με υπερφυσικά όντα. Οι δύο ήρωες είναι σημασιολογικά αντίθετοι, η Θάλασσα και ο Άνθρωπος.
3. Η απόπειρα εξημέρωσης
Σύμφωνα με τον παραμυθιακό τύπο «Οι Άνισοι Εραστές» όταν ένας θνητός ερωτεύεται ένα πλάσμα της φύσης, προσπαθεί να το φέρει στα μέτρα του. Ο γάμος του Γιάννη με τη Μαρίνα και η ζωή στη Σύρο είναι ακριβώς αυτό: μια βίαιη προσπάθεια «εξημέρωσης». Η κοινωνία, με προεξάρχουσα την πεθερά, προσπαθεί να μάθει στη «γοργόνα» να μιλάει ελληνικά, να συμπεριφέρεται ως αξιοσέβαστη σύζυγος, να κόψει την ουρά της και να φορέσει τα παπούτσια της συμβατικότητας. Προσπαθούν να την εντάξουν σε ένα πλαίσιο που πνίγει τη φύση της.
4. Η μοιραία επιστροφή
Στους μύθους, η συμβίωση θνητού και εξωκοσμικού πλάσματος είναι σχεδόν πάντα καταδικασμένη. Η γοργόνα δεν μπορεί να επιβιώσει μακριά από το στοιχείο της. Στη «Μεγάλη Χίμαιρα», η Μαρίνα αρχικά προσπαθεί, αλλά γρήγορα καταλαβαίνει πως δεν ταιριάζει. Η ψυχολογική της κατάρρευση είναι η συνειδητοποίηση της αιχμαλωσίας της. Το τέλος του βιβλίου, με την αυτοκτονία της Μαρίνας, μπορεί να διαβαστεί ως η λυτρωτική επιστροφή στο φυσικό της στοιχείο. Η Μαρίνα δεν πεθαίνει απλώς, επιστρέφει εκεί που ανήκει, μακριά από τη στεριά που την πλήγωσε.
Ο Καραγάτσης, επηρεασμένος από τον Ζολά και τον Ντοστογιέφσκι, έγραψε ένα αριστούργημα ψυχογραφίας. Ωστόσο, η διαχρονική δύναμη του έργου ίσως οφείλεται στο ότι ακουμπά σε αυτό το βαθύ, συλλογικό ασυνείδητο. Η ιστορία της Μαρίνας είναι η αιώνια ιστορία της Γοργόνας που αγάπησε έναν ναυτικό, βγήκε στη στεριά, αλλά η στεριά ήταν πολύ σκληρή για να την κρατήσει.
