Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία που φωτίζονται λάθος. Η δίκη του Σωκράτη, για παράδειγμα, παρουσιάζεται πάντα σαν ένα «κλειστό» γεγονός: ένας σοφός, μια ανήσυχη πόλη, μια θανατική καταδίκη, ένα κώνειο.
Κι όμως, πίσω από αυτή την απλοποιημένη εικόνα κρύβεται μια λεπτομέρεια τόσο ανατρεπτική, ώστε αν την μαθαίναμε στο σχολείο, ίσως βλέπαμε τελείως αλλιώς την Αθήνα και τον ίδιο τον Σωκράτη.
Η ιστορία που δε μας έμαθαν ποτέ: Τι περνούσαν οι μητέρες στην Αρχαία Ελλάδα;
Η λεπτομέρεια που αποκαλύπτει ο Ξενοφών
Σύμφωνα με τον Ξενοφώντα, η Αθήνα δεν έζησε τη δίκη σαν μια ηρωική στιγμή της δημοκρατίας αλλά σαν ένα σφάλμα. Μάλιστα, όχι απλώς ένα σφάλμα, μια ενοχή που στοίχειωσε ολόκληρη την πόλη. Μετά την εκτέλεση, οι Αθηναίοι μετάνιωσαν τόσο βαθιά, ώστε εξόρισαν τους κατηγόρους του Σωκράτη, γκρέμισαν το σπίτι ενός από αυτούς και θέσπισαν νόμο που απαγόρευε οποιαδήποτε προσβολή στη μνήμη του. Η Αθήνα προσπάθησε να εξαφανίσει όχι τον Σωκράτη, αλλά την ενοχή της.
Μια πόλη μετά τον πόλεμο
Η δίκη δεν έγινε σε μια λαμπρή, ιδεαλιστική Αθήνα. Έγινε σε μια πόλη που μόλις είχε χάσει τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, που είχε ζήσει την τυραννία των Τριάκοντα, που ήταν διχασμένη, καχύποπτη, κουρασμένη. Ο Σωκράτης βρέθηκε στο κέντρο ενός κλίματος φόβου και ανασφάλειας.
Η κατηγορία «διαφθείρει τους νέους» δεν σήμαινε αυτό που αποδίδουμε σήμερα στην αρχαία πολιτική γλώσσα σήμαινε ότι κάποιος υπονομεύει τις αξίες της πόλης, ότι δεν λειτουργεί ως «καλός πολίτης», ότι δεν υπηρετεί την κοινή ταυτότητα. Ο Σωκράτης, με τον τρόπο που μιλούσε, αμφισβητούσε όλο το αξιακό σύστημα της εποχής.
Επομένως, η δίκη μοιάζει λιγότερο με φιλοσοφικό δράμα και περισσότερο με μια πόλη που ψάχνει κάποιον να πληρώσει για τις πληγές της.
Η καταδίκη που κρίθηκε από λίγες ψήφους
Μία ακόμη λεπτομέρεια που δεν τονίζεται: η θανατική καταδίκη αποφασίστηκε με οριακή πλειοψηφία. Μόλις 30 ψήφοι έκριναν το πιο διάσημο φιλοσοφικό τέλος στην ανθρώπινη ιστορία. Δεν υπήρξε μαζική απόρριψη του Σωκράτη υπήρξε ένα κοινωνικό ρήγμα που χώρισε την Αθήνα σχεδόν στη μέση.
Και μόλις λίγες μέρες μετά, οι ίδιοι άνθρωποι που ψήφισαν κατά πλειοψηφία τον θάνατό του συνειδητοποίησαν τι είχαν κάνει.
Μπορούσε να σωθεί και δεν το θέλησε.
Ο Πλάτων, στον «Κρίτωνα», προσθέτει μία ακόμη σιωπηρή αλήθεια: ο Σωκράτης μπορούσε να δραπετεύσει. Οι φίλοι του είχαν εξασφαλίσει τα πάντα, ακόμη και την έξοδο από την πόλη. Εκείνος αρνήθηκε επειδή πίστευε πως αν προδώσει τους νόμους, θα προδώσει τον ίδιο του τον εαυτό. Το σχέδιο της ζωής του θα κατέρρεε.
Ο θάνατος που δεν ήταν «ήσυχος»
Το σχολείο μας μαθαίνει ότι «αποκοιμήθηκε» γαλήνια πίνοντας κώνειο. Σύγχρονες ιατρικές μελέτες, όμως, δείχνουν πως το κώνειο προκαλεί παραλυτική ασφυξία, ψύχος στα άκρα, επιβράδυνση της αναπνοής. Ο θάνατος ήταν δύσκολος.
Κι έτσι μένει η πραγματική αλήθεια. Η λεπτομέρεια του Ξενοφώντα είναι το κλειδί που αποκαλύπτει το πιο ανθρώπινο πρόσωπο της δίκης του Σωκράτη: ότι η πόλη που τον καταδίκασε, λίγες ημέρες μετά, σπαράχτηκε από τύψεις. Ότι οι νόμοι μπορούν να κάνουν λάθη, αλλά οι κοινωνίες μπορούν να αναθεωρήσουν. Και ίσως, αν το ξέραμε αυτό νωρίτερα, να βλέπαμε μια άλλη δίκη, εκείνη όπου η πόλη κατάλαβε ότι δεν σκότωσε έναν φιλόσοφο σκότωσε την ίδια της την αυτογνωσία.
Αρχαία Ελλάδα: Τα 7 μεγαλύτερα μυστήρια που παραμένουν στο σκοτάδι
