Το 2024 σηματοδότησε έναν αιώνα από τότε που ο Φραντς Κάφκα άφησε την τελευταία του πνοή στο σανατόριο του Κίρλινγκ, ζητώντας από τον φίλο του, Μαξ Μπροντ, να κάψει τα χειρόγραφά του.
Ο Μπροντ, ευτυχώς για την παγκόσμια λογοτεχνία, παράκουσε. Σήμερα, εκατό χρόνια αργότερα, καθώς ξεφυλλίζουμε ξανά τη «Δίκη» ή τον «Πύργο», ερχόμαστε αντιμέτωποι με μια ανατριχιαστική διαπίστωση, ο Κάφκα δεν ήταν ο προφήτης των ολοκληρωτικών καθεστώτων του 20ού αιώνα, όπως πιστεύαμε για δεκαετίες. Ήταν, άθελά του, ο αρχιτέκτονας της δικής μας, ψηφιακής εποχής.
Για γενιές ολόκληρες, το επίθετο «καφκικός» ήταν συνώνυμο με σκονισμένα γραφεία, ατέλειωτες στοίβες εγγράφων και απρόσωπους δημόσιους υπαλλήλους. Σήμερα, η γραφειοκρατία δεν μυρίζει πια χαρτί και μελάνι. Είναι αθόρυβη, αόρατη και τρέχει μέσα από καλώδια οπτικών ινών. Ο Κάφκα είναι πιο επίκαιρος από ποτέ επειδή διαισθάνθηκε τη φρίκη της «αόρατης απόφασης».
14 αποφθέγματα του Κάφκα: «Μην απελπίζεσαι, ούτε ακόμη για το γεγονός ότι…»
Ο Ιωσήφ Κ. και το «Μαύρο Κουτί» της τεχνητής νοημοσύνης
Σκεφτείτε τον Ιωσήφ Κ., τον ήρωα της «Δίκης». Ξυπνάει ένα πρωί και συλλαμβάνεται χωρίς να μάθει ποτέ το γιατί, από ποιον, ή με βάση ποιον νόμο. Σήμερα, ο σύγχρονος Ιωσήφ Κ. ξυπνάει και ανακαλύπτει ότι ο λογαριασμός του στα social media έχει κλειδωθεί, η αίτησή του για δάνειο απορρίφθηκε ή το βιογραφικό του «κόπηκε» πριν φτάσει σε ανθρώπινα μάτια.
Ποιος πήρε την απόφαση; Ένας αλγόριθμος. Με ποια κριτήρια; Κανείς δεν ξέρει, συχνά ούτε καν οι προγραμματιστές του, λόγω της λεγόμενης λογικής του «Black Box» (Μαύρο Κουτί) της Τεχνητής Νοημοσύνης. Ζούμε σε μια εποχή όπου κρινόμαστε διαρκώς από την πιστοληπτική μας ικανότητα μέχρι την «κοινωνική μας βαθμολογία» στις πλατφόρμες από έναν Νόμο που είναι πανταχού παρών αλλά παραμένει ακατάληπτος. Η αγωνία του ήρωα του Κάφκα, που προσπαθεί μάταια να βρει ποιο δικαστήριο τον δικάζει, είναι η αγωνία του σύγχρονου πολίτη απέναντι στην «αλγοριθμική γραφειοκρατία».
Οι νέοι φύλακες της πύλης
Στην παραβολή «Μπροστά στον Νόμο», ένας άνθρωπος στέκεται μπροστά σε μια ανοιχτή πύλη, αλλά ένας φύλακας του απαγορεύει την είσοδο. Ο άνθρωπος περνάει όλη του τη ζωή περιμένοντας, για να μάθει στο τέλος πως η πύλη ήταν φτιαγμένη μόνο γι’ αυτόν.
Στον 21ο αιώνα, οι φύλακες δεν έχουν σάρκα και οστά. Είναι τα passwords που ξεχάσαμε, τα συστήματα επαλήθευσης ταυτότητας που μας ζητούν να αποδείξουμε ότι «δεν είμαστε ρομπότ» επιλέγοντας φανάρια και διαβάσεις, τα ατελείωτα loops της τηλεφωνικής εξυπηρέτησης όπου μια μηχανική φωνή μας ζητά να πατήσουμε το μηδέν, ξανά και ξανά. Το εμπόδιο δεν είναι πια η φυσική βία, αλλά η τεχνική αδυναμία να επικοινωνήσεις με το Κέντρο. Όπως ο Ιωσήφ Κ. δεν φτάνει ποτέ στον Πύργο, έτσι κι εμείς σπάνια φτάνουμε σε έναν πραγματικό άνθρωπο πίσω από την οθόνη.
Η κωμωδία της επιτήρησης
Υπάρχει όμως και μια άλλη πτυχή που η σύγχρονη ανάγνωση του Κάφκα φέρνει στο φως: το χιούμορ. Οι φίλοι του Κάφκα έλεγαν πως, όταν τους διάβαζε τα έργα του, γελούσε μέχρι δακρύων. Υπάρχει κάτι βαθιά κωμικό στον παραλογισμό της σύγχρονης ύπαρξης. Η εικόνα ενός ανθρώπου που ουρλιάζει σε μια οθόνη ή προσπαθεί να εξηγήσει σε ένα Chatbot ότι έχει γίνει λάθος στη χρέωση, είναι μια σκηνή βγαλμένη από τις σελίδες του Τσέχου συγγραφέα.
Ο Κάφκα μας δίδαξε ότι η εξουσία δεν χρειάζεται να είναι βίαιη για να είναι συντριπτική αρκεί να είναι αδιάφορη και απροσπέλαστη. Σήμερα, που η ζωή μας διαμεσολαβείται από πλατφόρμες και δεδομένα, η αίσθηση της αποξένωσης είναι πιο έντονη.
Διαβάζοντας τον Κάφκα το 2026 μαθαίνουμε για το μέλλον μας ή μάλλον, για το διαρκές παρόν μας, όπου όλοι είμαστε λίγο – πολύ ένοχοι χωρίς να ξέρουμε το γιατί, περιμένοντας μια ειδοποίηση (notification) που ίσως να μας αθωώσει, ή ίσως να μας καταδικάσει οριστικά στη ψηφιακή λήθη.
Η «Ανάσταση» του Τολστόι ζητούσε αγάπη. Η «Επιβίωση» του Σοπενχάουερ ζητούσε μοναξιά. Ο κόσμος του Κάφκα, όμως, δεν προσφέρει λύσεις. Προσφέρει μόνο έναν καθρέφτη και κοιτάζοντας μέσα του, βλέπουμε τους εαυτούς μας να πληκτρολογούν αμήχανα σε έναν κόσμο που καταλαβαίνουμε όλο και λιγότερο.
Ο Στάινμπεκ και το αμερικανικό όνειρο: 14 σκληρές αλήθειες που παραμένουν επίκαιρες
