Η βιωματική ανατομία του «Ήτον»:
Το κολλέγιο της ελίτ: Το Ήτον (Eton College) είναι το διασημότερο βρετανικό κολλέγιο. Ιδρύθηκε το 1440 και έχει εκπαιδεύσει γενιές και γενιές Βρετανών πρωθυπουργών, βασιλιάδων και αριστοκρατών.
Το σώμα ως αγωγός: Ο Καζαντζάκης δεν βλέπει τα σπορ ως απλή άσκηση. Περιγράφει πώς η γυμναστική κάνει τα κορμιά των νέων «καλούς αγωγούς για να περνάει το πνέμα», υπενθυμίζοντας το αρχαιοελληνικό ιδεώδες της αρμονίας ψυχής και σώματος.
Η αξία της ομάδας: Στο Ήτον, τονίζεται η υπεροχή των ομαδικών αθλημάτων (ποδόσφαιρο, κωπηλασία, κρίκετ) έναντι των ατομικών. Εκεί, ο νέος μαθαίνει να υποτάσσει το «εγώ» στο «εμείς» και να θυσιάζει την προσωπική του προβολή για χάρη του συνόλου.
Η απόλυτη ηθική του Fair Play: Ο ανώτατος σκοπός δεν είναι το τελικό σκορ. Σημασία έχει το πώς αγωνίζεσαι. Σύμφωνα με τον εγγλέζικο κώδικα τιμής (όπως τον περιγράφει ο συγγραφέας), είναι προτιμότερο να χάσεις παίζοντας τίμια, παρά να κερδίσεις «άτιμα».
Ο Νίκος Καζαντζάκης ήταν ο απόλυτος συγγραφέας της «μάχης». Στο έργο του, ο άνθρωπος παλεύει ασταμάτητα με τον θεό, με τη σάρκα του, με το σκοτάδι του. Τι συμβαίνει όμως όταν αυτό το ανήσυχο πνεύμα, συνηθισμένο στις κρητικές αγριάδες και τις μεταφυσικές αγωνίες, επισκέπτεται τους αποστειρωμένους και ομιχλώδεις χλοοτάπητες του βρετανικού κολλεγίου Ήτον;
Στο απόσπασμα από το βιβλίο του Ταξιδεύοντας. Αγγλία, ο Καζαντζάκης κάνει κάτι συγκλονιστικό. Παρακολουθεί τους εφήβους της βρετανικής αριστοκρατίας να παίζουν στον ήλιο και ανακαλύπτει μέσα στους κανόνες του βρετανικού fair-play (το τίμιο παιχνίδι) τον ίδιο τον πυρήνα της αρχαιοελληνικής αρετής. Δεν βλέπει απλώς ένα άθλημα. Βλέπει ένα εργαστήριο ψυχών. Εκεί, στα λασπωμένα γήπεδα του ποδοσφαίρου ή στις λεμβοδρομίες, οι νέοι εκπαιδεύονται για τον πιο σκληρό στίβο που θα κληθούν να αντιμετωπίσουν: τη δημόσια ζωή και τον ίδιο τον πόλεμο.
Ο Καζαντζάκης γκρεμίζει τη σύγχρονη, εμμονική λατρεία μας για τη «νίκη με κάθε κόστος». Μας υπενθυμίζει πως ο αντίπαλος δεν είναι εχθρός, αλλά συνεργάτης, γιατί χωρίς αυτόν «δεν θα υπήρχε παιχνίδι».
Νίκος Καζαντζάκης, «Ήτον» (αποσπάσματα)
Ωραία καλοκαιριάτικη μέρα, γυρίζω στα χαριτωμένα στενά δρομάκια του Ήτον, μπαίνω στην κοσμοξάκουστη σχολή, όπου σπουδάζει, από το Δημοτικό ώς το Γυμνάσιο, η αριστοκρατία της Αγγλίας.
[…]
Τέτοια συμπύκνωση πεθυμιάς και νοσταλγίας νιώθεις αναπνέοντας τον αγέρα τούτο του Ήτον. Όλοι σχεδόν οι αρχηγοί του εγγλέζικου έθνους τους τελευταίους αιώνες πέρασαν εδώ μέσα, στους τοίχους τούτους και τις πρασινάδες, την παιδική κι εφηβική τους ηλικία, και τούτες οι κλειστές αυλές κι οι τριζοκοπούσες παμπάλαιες σκάλες και το γιασεμί τούτο που ανθίζει στις δοξαρωτές πόρτες θα ’μειναν σε όλη τους τη ζωή η μεγάλη τους αγιάτρευτη νοσταλγία.
[…]
Νιώθεις πως εδώ, στη μικρή τούτη φημισμένη πολιτεία όπου αναθρέφεται η εγγλέζικη αριστοκρατία, το ελληνικό πνέμα, φωτεινό, τολμηρό κι ισορροπημένο, συνεχίζει εξόριστο στην υπερβόρεια ομίχλη το εξαίσιο έργο του.
Περνώ ένα μικρό γιοφυράκι ποταμού, φτάνω στον ανοιχτό χώρο, όπου οι μεγάλοι μαθητές με τα ουρανιά και τ’ άσπρα κασκέτα, παίζουν γκολφ. Ωραία λιγνά κορμιά, χάρη και δύναμη, πειθαρχημένη ορμή, χαρά στο μάτι να βλέπει και στο νου να συλλογιέται πως με την άσκηση τα κορμιά τούτα γίνουνται καλοί αγωγοί για να περνάει το πνέμα.
Κάποτε ένας Ανατολίτης σοφός είδε μερικούς σκοινοβάτες να πραγματοποιούν με τα κορμιά τους τις πιο επικίντυνες τόλμες· και ξέσπασε στα κλάματα. «Γιατί κλαις;» τον ρώτησαν. «Γιατί συλλογιέμαι», αποκρίθηκε ο σοφός, «πως αν, όπως γυμνάζουμε έτσι τα σώματά μας, γυμνάζαμε και την ψυχή μας, τί θάματα θα μπορούσαμε να κάμουμε!»
Εδώ όμως, στο Ήτον, ο θεατής δεν μπορεί να ξεσπάσει σε κλάματα. Γιατί μήτε καταπληχτικούς σκοινοβατικούς άθλους θα δει, μήτε κι η ψυχή μένει, μέσα σε τέτοια ευλύγιστα κορμιά, ακαλλιέργητη. Υπάρχει μέτρο, ισορροπία, παράλληλη καλλιέργεια σάρκας και νου σε ανθρώπινη κλίμακα. Ελληνική αρμονία.
Τα σπορτ κι οι κλασικές σπουδές είναι στο Ήτον οι δυο παράλληλοι αδερφωμένοι δρόμοι της αγωγής. Όχι όμως σπορτ ατομικά –ακόντιο, πήδημα, δίσκος– παρά σπορτ ομαδικά: λεμβοδρομίες, κρίκετ, τένις, φουτμπόλ.
Τα ομαδικά παιχνίδια υπηρετούν μεγάλο ηθικό σκοπό: σε συνηθίζουν να υποτάξεις την ατομικότητά σου σε μια γενική ενέργεια. Να μη νιώθεις πως είσαι άτομο ανεξάρτητο, παρά μέλος μιας ομάδας. Να υπερασπίζεσαι όχι μονάχα την ατομική σου τιμή παρά ολόκληρη την τιμή της ομάδας όπου ανήκεις: σχολή, Πανεπιστήμιο, πόλη, έθνος. Έτσι, από σκαλοπάτι σε σκαλοπάτι, το παιχνίδι μπορεί να σε ανεβάσει στις πιο αψηλές κι αφιλόκερδες κορυφές της ενέργειας.
[…]
Στα σπορτ δε γυμνάζεις το σώμα σου μονάχα· γυμνάζεις, πάνω απ’ όλα, την ψυχή σου. «Στα τερραίν του Ήτον», είπε πολύ σωστά ο Ουέλλιγκτων, «κερδήθηκε η μάχη του Βατερλώ.»
Στα ομαδικά αυτά σπορτ μαθαίνεις να’ σαι έτοιμος, να συγκρατιέσαι, να περιμένεις την κατάλληλη στιγμή, να θυσιάζεις τις ατομικές χαρές ή προτίμησες για τα συφέροντα της ομάδας. Μαθαίνεις να προσαρμόζεις τις ιδιότητές σου στις ανάγκες του συνόλου, να εκμεταλλεύεσαι, όσο μπορείς, για τη νίκη τα ελαττώματα και τα προτερήματά σου. Με τη μέθοδο αυτή μονάχα μπορείς ν’ ασκηθείς για το μεγάλο παιχνίδι, αργότερα, της δημόσιας ζωής.
Για να φτάσεις στο υψηλό αυτό κορύφωμα της άσκησης, πρέπει καλά να ξέρεις τον εαυτό σου, να ξέρεις το διπλανό σου, να ξέρεις κι αλάκερη την ομάδα, όπου ανήκεις. Κι όχι μονάχα αυτό· να ξέρεις και την αντίπαλή σου ομάδα. Να μην την περιφρονάς, να τη σπουδάζεις με αμεροληψία και σέβας, να ξέρεις καλά τις αρετές και τις δυνάμες της, για να οργανώσεις ανάλογα και συ τις αρετές και τις δυνάμες και να μη χάσεις το παιχνίδι.
Κι ακόμα τούτο το σημαντικότατο, που αποτελεί το πιο κρυφό, το πιο πανανθρώπινο τέρμα του παιχνιδιού: να ξέρεις πως κι η αντίθετη ομάδα στο βάθος δεν είναι αντίμαχη, συνεργάζεται μαζί σου, γιατί χωρίς αυτή δε θα υπήρχε παιχνίδι.
Ό,τι αγνότατα ηθικό μπορεί να μας μάθει το παιχνίδι είναι τούτο: Ο ανώτατος σκοπός του παιχνιδιού δεν είναι η νίκη παρά πώς, από ποιους δρόμους, με ποιαν προπόνηση, με τί πειθαρχία, ακολουθώντας αυστηρά τους νόμους του παιχνιδιού, να μάχεσαι για τη νίκη.
[…]
Το παιχνίδι έχει νόμους· όποιος θέλει να παίζει, οφείλει να ξέρει τους νόμους αυτούς και να τους σέβεται. Αν δεν ξέρει τους νόμους ή αν δε θέλει να τους σέβεται, δεν είναι άξιος να λάβει μέρος στο παιχνίδι. Μέσα στον κύκλο που χαράζουν οι νόμοι είναι απόλυτα λεύτερος· κανένας, μήτε ο βασιλιάς, δεν έχει δικαίωμα να επέμβει. Μπορεί οι νόμοι αυτοί να’ ναι παλιωμένοι ή στραβοί ή αυθαίρετοι· δεν έχει σημασία· το σπουδαίο είναι, κι αυτό γυμνάζει την ψυχή του ανθρώπου, να τους υπακούς.
Δεν πρέπει να ντρέπεσαι πως νικήθηκες πρέπει να ντρέπεσαι μονάχα όταν έπαιξες κακά και γι’ αυτό νικήθηκες· ή —κι αυτό είναι το χειρότερο— πρέπει να ντρέπεσαι όταν νίκησες παίζοντας κακά ή άτιμα.
Το fair-play, νά το ανώτατο χρέος. Να παίζεις καλά το παιχνίδι, είτε φουτμπόλ είναι είτε πόλεμος είτε ολόκληρη ζωή, αυτή είναι η πρώτη αυστηρότατη εντολή στον εγγλέζικο δεκάλογο. «Να ‘σαι δυνατός και να παίζεις τον άντρα!» Κάνε το χρέος σου αυτό και μη σε μέλει για τίποτα άλλο. Αν πετύχεις, αν αποτύχεις, αυτό έχει μονάχα πραχτική, όχι ψυχική αξία· έκαμες το χρέος σου, τί άλλη αμοιβή θες;
[…]
Μια Εγγλέζα μητέρα, που ο γιος της σκοτώθηκε καλά πολεμώντας στον περασμένο πόλεμο, έγραψε στον τάφο του γιου της τούτον τον απλούστατο εγγλέζικο επιτάφιο ύμνο: «Έπαιξε καλά το παιχνίδι.»
[…]
(πηγή: Νίκος Καζαντζάκης, Ταξιδεύοντας. Αγγλία, Εκδόσεις Καζαντζάκη)
