Τι θα διαβάσεις σε αυτό το άρθρο:
- Το μεγάλο παράδοξο: Γιατί ενώ τα στατιστικά δείχνουν ότι ζούμε στην πιο ειρηνική εποχή της ιστορίας, εμείς νιώθουμε ότι η βία έχει ξεφύγει από κάθε έλεγχο.
- Η παγίδα του εγκεφάλου: Τι είναι η «Μεροληψία Αρνητικότητας» και γιατί ο ανθρώπινος νους είναι εξελικτικά προγραμματισμένος να «εθίζεται» στην τρομολαγνεία και το αίμα.
- Η θεωρία του Φρόυντ: Πώς το βιβλίο του «Η δυσφορία μέσα στον πολιτισμό» εξηγεί ότι η μακροχρόνια ειρήνη λειτουργεί σαν χύτρα ταχύτητας, πιέζοντας τα σκοτεινά μας ένστικτα να βρουν διέξοδο.
12 αποφθέγματα του Σίγκμουντ Φρόυντ για τα τραύματα, το υποσυνείδητο και την ανθρώπινη φύση
Ανοίγεις την τηλεόραση ή σκρολάρεις στο διαδίκτυο και η εικόνα είναι αποπνικτική: πόλεμοι, εγκλήματα, ακραία βία. Η πρώτη, αυθόρμητη σκέψη που κάνουμε όλοι είναι πως η κοινωνία μας έχει γίνει πιο βίαιη από ποτέ. Είναι όμως αυτή η αλήθεια ή μήπως είμαστε θύματα μιας καλοστημένης βιολογικής και κοινωνικής πλάνης;
Ας δούμε πώς η εξελικτική ψυχολογία και η ψυχανάλυση καταρρίπτουν αυτόν τον μύθο, δίνοντας μια ερμηνεία που ταρακουνάει συθέμελα τον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο.
1) Η ψευδαίσθηση της βίας: Ζούμε τελικά στη χειρότερη εποχή;
Η σύντομη απάντηση είναι: Σε καμία περίπτωση. Όσο κι αν η αίσθησή μας λέει το αντίθετο, τα ιστορικά δεδομένα είναι αμείλικτα. Όπως έχει αποδείξει μέσα από εκτενείς μελέτες του ο καθηγητής του Χάρβαρντ Steven Pinker, βρισκόμαστε στην πιο ειρηνική περίοδο της ανθρώπινης ιστορίας. Αν συγκρίνουμε το σήμερα με τον Μεσαίωνα, όπου τα βασανιστήρια και οι εκτελέσεις ήταν δημόσιο θέαμα, ή με τον 19ο αιώνα, τα ποσοστά βίας έχουν καταβαραθρωθεί.
Τότε γιατί νιώθουμε ότι απειλούμαστε συνεχώς; Λόγω της ορατότητας. Στο παρελθόν, ένα έγκλημα γινόταν γνωστό μόνο στο διπλανό χωριό. Σήμερα, αν συμβεί μια φρικαλεότητα στην άλλη άκρη του πλανήτη, η εικόνα της θα χτυπήσει την οθόνη του κινητού σου σε κλάσματα δευτερολέπτου. Η βία δεν αυξήθηκε. Αυξήθηκε η ταχύτητα με την οποία την καταναλώνουμε.
2) Γιατί «κολλάμε» στις αρνητικές ειδήσεις; Ο συναγερμός του εγκεφάλου
Αν η βία μάς απωθεί, τότε γιατί τα μέσα ενημέρωσης επιμένουν στην τρομολαγνεία και γιατί εμείς συνεχίζουμε να την παρακολουθούμε μαγνητισμένοι; Η απάντηση βρίσκεται στη νευροεπιστήμη και ονομάζεται Μεροληψία Αρνητικότητας (Negativity Bias).
Εξελικτικά, ο εγκέφαλός μας έχει προγραμματιστεί να εστιάζει στις απειλές. Όταν οι πρόγονοί μας ζούσαν στις σπηλιές, το να παρατηρήσουν ένα όμορφο τοπίο δεν τους γλίτωνε από τον θάνατο. Το να εντοπίσουν όμως τον κίνδυνο (ένα αρπακτικό), τους κρατούσε ζωντανούς. Σήμερα, η αμυγδαλή του εγκεφάλου μας (το κέντρο του φόβου) συνεχίζει να λειτουργεί σαν αρχέγονος συναγερμός.
Δεν επιλέγουμε στις αρνητικές ειδήσεις επειδή είμαστε κακοί άνθρωποι, αλλά επειδή το ένστικτο επιβίωσης μάς ξεγελάει, κάνοντάς μας να πιστεύουμε πως αν μάθουμε για τον κίνδυνο, θα προστατευτούμε από αυτόν.
3) Η ανατριχιαστική ερμηνεία του Φρόυντ: Η κοινωνία ως «χύτρα ταχύτητας»
Όλα τα παραπάνω βρίσκουν την απόλυτη φιλοσοφική και ψυχαναλυτική τους εξήγηση στο μνημειώδες έργο του Σίγκμουντ Φρόυντ, «Η δυσφορία μέσα στον πολιτισμό» (1930). Ο πατέρας της ψυχανάλυσης είδε αυτό που οι άλλοι αγνοούσαν: η ίδια η ύπαρξη του πολιτισμού παράγει την ανάγκη μας για βία. Πώς;
- Η ενόρμηση του θανάτου: Ο Φρόυντ υποστήριξε ότι ο άνθρωπος δεν κινείται μόνο από το ένστικτο της ζωής και του έρωτα. Κρύβει μέσα του μια αρχέγονη, καταστροφική τάση, την «Ενόρμηση του Θανάτου».
- Το βαρύ τίμημα του πολιτισμού: Για να φτιάξουμε κοινωνίες χωρίς να αλληλοσκοτωνόμαστε, επιβάλαμε κανόνες, νόμους και ηθική. Ο πολιτισμός μάς αναγκάζει να καταπιέζουμε καθημερινά την άγρια φύση μας. Είμαστε εξωτερικά πολιτισμένοι, αλλά εσωτερικά βράζουμε.
- Η έκρηξη: Όταν μια κοινωνία απολαμβάνει μακροχρόνια ειρήνη, αυτή η ψυχολογική καταπίεση των ενστίκτων κορυφώνεται. Το υποσυνείδητο αρχίζει να αναζητά μια «ρωγμή» για να εκτονωθεί.
Ο πόλεμος ή η έξαρση της βίας δεν είναι απλώς μάχες για εδάφη. Σύμφωνα με τον Φρόυντ, λειτουργούν σαν τη βαλβίδα στη χύτρα ταχύτητας. Είναι η στιγμή που οι κανόνες καταρρέουν και ο άνθρωπος αφήνεται ελεύθερος να βγάλει το σκοτάδι του χωρίς ενοχές.
Η σημερινή μας εμμονή με τις βίαιες ειδήσεις και το αστυνομικό ρεπορτάζ δεν είναι τίποτα άλλο από μια ασφαλή, μικροσκοπική εκτόνωση αυτού του βαθιά καταπιεσμένου ενστίκτου, προκειμένου να αντέξουμε το βάρος της ίδιας μας της «πολιτισμένης» ζωής, σύμφωνα με τον Φρόυντ.
Τελικά, μήπως δεν είσαι ερωτευμένος; Η οφθαλμαπάτη της Λιμερεντίας και τα αιμοβόρα ρομάντζα
