Αν το καλοσκεφτείς, το χριστουγεννιάτικο δώρο είναι ένα μικρό θαύμα: περνάει από χέρια σε χέρια, διασχίζει εποχές, κουβαλάει θεούς που κανείς δεν λατρεύει πια και μωρά που γεννήθηκαν πριν δύο χιλιάδες χρόνια. Και όμως, κάθε Δεκέμβρη, κάτι μέσα μας μάς σπρώχνει να τυλίξουμε ένα κουτί με κόκκινη κορδέλα. Γιατί;
Η απάντηση δεν είναι τόσο χριστιανική όσο νομίζουμε, ούτε τόσο σύγχρονη. Η ιστορία των χριστουγεννιάτικων δώρων είναι ένα ταξίδι από τα παγανιστικά έθιμα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, μέχρι τον Άγιο Νικόλαο και την εμπορική μανία των Βικτωριανών.
Οι Ρωμαίοι το έκαναν πρώτοι
Πολύ πριν εμφανιστεί η φάτνη, η Ρώμη γιόρταζε τον χειμώνα με μια έκρηξη φαγοποτιού και δώρων: τα Σατουρνάλια. Από τις 17 έως τις 23 Δεκεμβρίου, προς τιμήν του θεού Σατούρνου, οι κοινωνικοί κανόνες ανατρέπονταν οι δούλοι κάθονταν στο τραπέζι, οι αφέντες σέρβιραν, και όλοι αντάλλασσαν μικρά δώρα όπως κεριά, ξύλινα ειδώλια, χτένες και… κυπελλάκια για ζάρια.
Στόχος; Να γελάσει ο παραλήπτης. Να τρομάξει. Να νιώσει ότι, για μια στιγμή, η ζωή είναι πιο ανάλαφρη. Με το νέο έτος, προσφέρονταν κλαδιά δάφνης, ξηροί καρποί και μικρά χρυσά νομίσματα προς τιμήν της θεότητας Στρηνίας, ένας τρόπος να ευχηθούν υγεία και αντοχή σε έναν δύσκολο χειμώνα.
Αυτό το παραμύθι των Χριστουγέννων είναι πιο σκοτεινό απ’ όσο θυμόμαστε
Οι Μάγοι και η φάτνη
Στον 4ο αιώνα, η χριστιανική αφήγηση άρχισε να κερδίζει έδαφος. Οι Τρεις Μάγοι με τον χρυσό, το λιβάνι και το σμύρνα έδωσαν στο νεογέννητο Χριστό δώρα με συμβολική αξία. Παρότι στην αρχή η ανταλλαγή δώρων σχετιζόταν περισσότερο με την 6η Ιανουαρίου (την Επιφάνεια), με τον καιρό η πρακτική μεταφέρθηκε στην ημέρα των Χριστουγέννων.
Και κάπως έτσι, η φάτνη έγινε για τα παιδιά όλου του κόσμου η πρώτη «σχολή» προσφοράς.
Από τον Άγιο Νικόλαο στον Santa
Στην ίδια περίοδο, η μορφή του Αγίου Νικολάου άρχισε να παίρνει διαστάσεις θρύλου. Ένας επίσκοπος που βοηθούσε τους φτωχούς, άφηνε ανώνυμα δώρα και έκανε μικρά θαύματα. Η φιγούρα του εξελίχθηκε στον οικείο Santa Claus, μέσα από ολλανδικές παραδόσεις και αργότερα αμερικανικές επαναφράσεις.
Μεσαίωνας, Βικτωριανοί και η γέννηση των «Χριστουγέννων όπως τα ξέρουμε»
Στον Μεσαίωνα, τα δώρα ήταν πιο πρακτικά: τρόφιμα για τους φτωχούς, μικρά αντικείμενα για τα παιδιά, και στην περίπτωση του Ερρίκου Η’ ακριβά καλούδια που ενίσχυαν την εικόνα του βασιλιά.
Τον 19ο αιώνα, όμως, η συνήθεια απέκτησε το συναίσθημα που σήμερα θεωρούμε «κλασικό». Τα βιβλία του Dickens και το ποίημα The Night Before Christmas μετέτρεψαν τα Χριστούγεννα σε μια γιορτή προσμονής, οικογένειας και μαγείας. Καθώς ο καπιταλισμός άνθισε, τα δώρα έγιναν πιο περίτεχνα, πιο πολύχρωμα, πιο… εμπορικά. Αλλά το υπόστρωμα παρέμεινε ίδιο.
Γιατί δίνουμε δώρα σήμερα;
Κάθε φορά που αγοράζουμε ή φτιάχνουμε ένα δώρο, επαναλαμβάνουμε ένα αρχαίο ξόρκι
«Δεν είσαι μόνος σου». Κι έτσι, από τη Ρώμη μέχρι τον Άγιο Νικόλαο και τα σημερινά δέντρα που φωτίζουν τα σαλόνια μας, η παράδοση συνεχίζει για να υπενθυμίσει πως η προσφορά είναι μια μορφή φωτός.
Η άγνωστη ιστορία του χριστουγεννιάτικου δέντρου: από την Aρχαία Ελλάδα μέχρι τον Όθωνα
