Το βιβλίο του Έριχ Φρομ «Ο φόβος της ελευθερίας» αποκαλύπτει μία από τις πιο δυσάρεστες αλήθειες της ανθρώπινης συναισθηματικής παλέτας: ότι πολλοί από εμάς φοβόμαστε την ίδια την ελευθερία.
Στην ανάλυσή του για τον σαδισμό και τον μαζοχισμό, ο Φρομ αποκαλύπτει ότι δεν είναι αντίθετα, αλλά δύο εκφράσεις της ίδιας πληγής, της αδυναμίας να αντέξουμε το βάρος της μοναξιάς και της ατομικότητας.
Το να διαλύουμε τον εαυτό μας σε κάποιον άλλο ή να απορροφάμε κάποιον άλλο μέσα μας δεν είναι αγάπη, αλλά κρυφή εξάρτηση.
Αυτό που η κοινωνία συχνά επαινεί ως θυσία, πάθος ή ακόμα και «μεγάλη αγάπη» μπορεί, υπό το βλέμμα του Φρομ, να αποκαλυφθεί ως μια απελπισμένη προσπάθεια να ξεφύγουμε από την ελευθερία. Η αληθινή αγάπη, υποστηρίζει, δεν βασίζεται στην υποταγή ή την κυριαρχία, αλλά στην ισότητα και την ακεραιότητα το μόνο έδαφος όπου μπορεί να ανθίσει η ελευθερία.
«Λυπάμαι τις νοικοκυρές έτσι που αγωνίζονται κάθε πρωί…» – Μια ποιητική παρατήρηση της Δημουλά
Έριχ Φρομ – «Ο Φόβος μπροστά στην ελευθερία»
Δεν υπάρχει αμφιβολία πώς, ως προς τις πρακτικές συνέπειες, η επιθυμία να εξαρτιέσαι ή να υποφέρεις είναι αντίθετο της επιθυμίας να κυριαρχείς ή να κάνεις τους άλλους να υποφέρουν.
Ψυχολογικά όμως και οι δύο τάσεις είναι αποτέλεσμα μιας βασικής ανάγκης που πηγάζει από την ανικανότητα ανοχής της μοναξιάς και της αδυναμίας του εγώ.
Προτείνω να ονομαστεί η επιδίωξη που βρίσκεται στη βάση του σαδισμού και του μαζοχισμού συμβίωση.
Η συμβίωση, με την ψυχολογική της έννοια, σημαίνει τη συνένωση ενός ατομικού εγώ με ένα άλλο εγώ (ή μια άλλη δύναμη έξω από το εγώ) με τέτοιο τρόπο ώστε καθένα από τα εγώ να χάνει την ακεραιότητα του και καθένα να αλληλοεξαρτιέται απόλυτα από το άλλο.
Το σαδιστικό πρόσωπο έχει ανάγκη το αντικείμενο του, το ίδιο όπως το και το μαζοχιστικό έχει ανάγκη από το δικό του.
Μόνο που αντί να αναζητήσει τη σιγουριά με το να απορροφηθεί, την κερδίζει απορροφώντας κάποιον άλλον.
Και στις δυο περιπτώσεις η ακεραιότητα του ατομικού εγώ χάνεται.
Στη μια περίπτωση διαλύω το εγώ μου μέσα σε μια εξωτερική δύναμη. Χάνω το εγώ.
Στην άλλη περίπτωση, μεγαλώνω το εγώ μου, κάνοντας ένα άλλο πρόσωπο μέρος του εαυτού μου και έτσι αποκτώ τη δύναμη που μου έλειπε σαν ανεξάρτητο εγώ.
Σε όλες τις περιπτώσεις στην παρόρμηση για τη δημιουργία σχέσης συμβίωσης με κάποιον άλλο οδηγεί η ανικανότητα να υποφέρει κανείς τη μοναξιά του ατομικού του εγώ.
Αυτό κάνει πρόδηλους τους λόγους για τους οποίους η σαδιστική και η μαζοχιστική τάση συμπλέκονται η μια πάντα με την άλλη.
Μολονότι στην επιφάνεια παρουσιάζονται σαν αντιφάσεις, στην ουσία πηγάζουν από την ίδια βασική ανάγκη.
Οι άνθρωποι δεν είναι σαδιστές ή μαζοχιστές, αλλά υπάρχει μια σταθερή διακύμανση ανάμεσα στην ενεργητική και στην παθητική πλευρά του συμπλέγματος διαβίωσης, ώστε είναι συχνά δύσκολο να καθορίσουμε ποια πλευρά του συμπλέγματος αυτού ενεργεί σε δοσμένη στιγμή.
Και στις δύο περιπτώσεις η ελευθερία και η ατομικότητα χάνονται.
Συχνά και όχι μόνο στη λαική χρήση, ο σαδικομαζοχισμός μπερδεύεται με τον έρωτα.
Ιδιαίτερα τα σαδικομαζοχιστικά φαινόμενα ερμηνεύονται σαν ερωτικές εκδηλώσεις.
Η στάση πλήρους αυταπάρνησης για το χατίρι ενός άλλου και η παράδοση των απαιτήσεων σου σ’ ένα άλλον εξυμνούνται σαν παραδείγματα «μεγάλου έρωτα».
Φαίνεται πως δεν υπάρχει καλύτερη απόδειξη «αγάπης» από τη θυσία και την προθυμία να παραδοθείς για χατίρι του αγαπημένου σου προσώπου.
Στην πραγματικότητα σ’ αυτές τις περιπτώσεις η «αγάπη» είναι ουσιαστικά μαζοχιστική επιθυμία που πηγάζει από την ανάγκη συμβίωσης του ενδιαφερόμενου προσώπου.
Αν λέγοντας έρωτα εννοούμε την ένωση δύο ανθρώπων πάνω στη βάση της ανεξαρτησίας και της ακεραιότητας των ενδιαφερόμενων προσώπων, τότε ο μαζοχισμός και ο έρωτας είναι αντίθετα.
Ο έρωτας βασίζεται στην ισότητα και την ελευθερία.
Αν βασίζεται στην υποταγή και την απώλεια της ακεραιότητας του ενός συντρόφους είναι μαζοχιστική εξάρτηση, ανεξάρτητα από το αν η σχέση έχει λογική μορφή.
Ο σαδισμός επίσης εμφανίζεται συχνά κάτω από τη μάσκα του έρωτα.
Η κυριαρχία ενός άλλου, ο ισχυρισμός πως το να εξουσιάζεις κάποιον το κάνεις για το καλό του, εμφανίζεται συχνά σαν έκφραση αγάπης, ενώ ο ουσιαστικός παράγοντας είναι η χαρά της κυριαρχίας.
Διαβάστε περισσότερα από τη φιλοσοφική πραμάτεια μας.
- Η πιο μελαγχολική φράση του Χέμινγουεϊ και γιατί την κουβαλάμε όλοι;
- Θες επανάσταση; Ξεκίνα από μέσα σου! – Πλάτων: «Είναι αδύνατο να βελτιωθεί ο κόσμος εάν πρώτα …»
- 14 αποφθέγματα του Τενεσί Ουίλιαμς που περιγράφουν τη σύγχρονη ζωή μας: «Έχεις σκεφτεί πότε ότι η ζωή είναι όλη μία
- Ένα μυαλό πιο μπροστά από την εποχή του – Ισαάκ Ασίμωφ: «Οι κίνδυνοι που αντιμετωπίζει ο κόσμος…»
- Μετά από είκοσι χρόνια γάμου γιατί να μιλήσεις; Ένα απόσπασμα από το βιβλίο «Σάγκι Μπέιν» που πονάει
- Μάρω Βαμβουνάκη: «Υπάρχουν πλάσματα τόσο καθαρά που μας φτιάχνουν…»
