Γιατί προτιμάμε την ασφάλεια της μιζέριας από τον τρόμο του να πάρουμε τη ζωή μας στα χέρια μας;
Βλέπεις ανθρώπους να μένουν χρόνια ολόκληρα σε σχέσεις που τους αδειάζουν συναισθηματικά ή σε δουλειές που τους ρουφάνε κυριολεκτικά την ψυχή. Ίσως να το κάνεις και ο ίδιος. Συνήθως ρίχνουμε το φταίξιμο στην «κακιά στιγμή», στην οικονομική κρίση ή στην απλή συνήθεια. Όμως, ο σπουδαίος Γερμανός ψυχαναλυτής και κοινωνιολόγος Έριχ Φρομ έχει μια πολύ πιο σκληρή εξήγηση: Δεν φταίει η συνήθεια. Κατά βάθος, τρέμεις την ίδια σου την ελευθερία.
Πριν αρχίσεις να ψάχνεις δικαιολογίες, ας δούμε πώς ο Φρομ αποδόμησε τον μεγαλύτερο μύθο του σύγχρονου ανθρώπου και γιατί η ελευθερία είναι τελικά ένα δώρο που αρνούμαστε να ανοίξουμε.
Η κατάρα του να είσαι υπεύθυνος για τον εαυτό σου
Στο μνημειώδες έργο του «Ο Φόβος Μπροστά στην Ελευθερία» (1941), ο Φρομ ανέδειξε μια ανατριχιαστική αντίφαση της ανθρώπινης φύσης. Ενώ ιστορικά παλέψαμε με αίμα για να σπάσουμε τα δεσμά μας και να αποκτήσουμε το δικαίωμα της επιλογής, μόλις μείνουμε ελεύθεροι, μας πιάνει πανικός.
Ο λόγος είναι απλός, αλλά αβάσταχτος: Η ελευθερία φέρνει απόλυτη ευθύνη. Αν παραμείνεις σε έναν καταπιεστικό γάμο ή κάτω από ένα τοξικό αφεντικό, έχεις έναν μόνιμο φταίχτη. Μπορείς να παραπονιέσαι, να παριστάνεις το θύμα και να δικαιολογείς τη στασιμότητά σου. Αν όμως σπάσεις τα δεσμά, φύγεις και αποτύχεις, το φταίξιμο είναι 100% δικό σου. Αυτό το βάρος της ατομικής ευθύνης προκαλεί τόσο τεράστιο υπαρξιακό άγχος, που οι περισσότεροι προτιμούν την «ασφάλεια» του κελιού τους.
Πώς σαμποτάρεις τον εαυτό σου (οι μηχανισμοί διαφυγής)
Ο Φρομ εξήγησε ότι, για να αντέξουμε το άγχος της ελευθερίας, αναπτύσσουμε ασυνείδητα «μηχανισμούς διαφυγής». Στις σύγχρονες σχέσεις και καριέρες, αυτό μεταφράζεται με δύο βασικούς τρόπους:
Αυτοματισμός (Conformity): Σταματάς να σκέφτεσαι τι πραγματικά θέλεις και αρχίζεις να κάνεις αυτό που “πρέπει”. Παντρεύεσαι επειδή “ήρθε η ώρα”, μένεις σε μια βαρετή δουλειά επειδή “έτσι κάνουν όλοι”. Γίνεσαι ένα ψυχολογικό χαμαιλέοντα, θυσιάζοντας τον αληθινό σου εαυτό απλώς για να ανήκεις κάπου και να μην χρειαστεί να πάρεις ρίσκα.
Υποταγή (Authoritarianism): Ψάχνεις ασυνείδητα για κάποιον να σου πει τι να κάνεις. Εγκλωβίζεσαι σε τοξικούς, χειριστικούς συντρόφους ή δεσποτικά περιβάλλοντα εργασίας. Παραδίδεις добρόθελα την ελευθερία σου, γιατί το να είσαι υποχείριο κάποιου άλλου σε γλιτώνει από τον τρόμο του να ορίζεις εσύ τη μοίρα σου.
Η γνωστή κόλαση εναντίον του άγνωστου παραδείσου
Το συμπέρασμα είναι ένα ψυχολογικό χαστούκι που πρέπει να ακούσουμε όλοι. Προτιμάμε μια νεκρή, μίζερη καθημερινότητα γιατί, τουλάχιστον, είναι προβλέψιμη. Γνωρίζουμε ακριβώς πώς θα πονέσουμε σήμερα.
Αντίθετα, η αληθινή ελευθερία απαιτεί ένα άλμα στο απόλυτο κενό. Απαιτεί να αντέξεις τη μοναξιά, την αβεβαιότητα και το ρίσκο του λάθους. Όπως μας διδάσκει ο Φρομ, η διέξοδος δεν είναι να κρυβόμαστε από τις επιλογές μας, αλλά να χτίσουμε έναν εαυτό αρκετά δυνατό ώστε να αντέχει το βάρος τους.
Γιώργος Σεφέρης: Γιατί δεν μπορείς ποτέ να γυρίσεις στο παρελθόν;
