Ο Έριχ Φρομ, ένας από τους σημαντικότερους ψυχαναλυτές και κοινωνικούς στοχαστές του 20ού αιώνα, διερευνά με διεισδυτική ματιά την υπαρξιακή κρίση του σύγχρονου ανθρώπου.
Στο εμβληματικό έργο του «Να έχεις ή να είσαι;», αναλύει την αλλοτρίωση που προκαλείται από τον υλισμό και την εμμονή με την κτήση. Σε μια κοινωνία όπου η ταυτότητα συχνά μετριέται με βάση τα αποκτήματα, ο Φρομ διαχωρίζει δύο θεμελιώδεις στάσεις: τον κτητικό τρόπο ζωής (το «έχειν») και τον αυθεντικό, βιωματικό τρόπο (το «είναι»).
Το κείμενο που ακολουθεί προσφέρει μια εξαιρετική αφορμή για φιλοσοφική ενδοσκόπηση. Ο συγγραφέας εξηγεί πώς ακόμη και η δομή της σύγχρονης γλώσσας, με την υποκατάσταση των ρημάτων από ουσιαστικά, μαρτυρά την αποξένωσή μας από την αληθινή ανθρώπινη ουσία και τη μετατροπή της ίδιας της εμπειρίας σε ιδιοκτησία.
Έριχ Φρομ: Γιατί κυνηγάς στόχους που στην πραγματικότητα μισείς;
Έριχ Φρομ, ‘Να έχεις ή να Είσαι; (Eκδόσεις Μπουκουμάνης)
Η διάκριση ανάμεσα στο “έχει” και το “είναι” δεν είναι και τόσο ξεκάθαρη για την κοινή λογική. Το έχει, φαίνεται να είναι μια φυσιολογική λειτουργία της ζωής μας: για να ζήσουμε, πρέπει να έχουμε πράγματα.
ΑΚΟΜΑ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ, ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΕΧΟΥΜΕ πράγματα για να μπορούμε να τα απολαμβάνουμε. Σ’ ένα πολιτισμό όπου ο ύψιστος σκοπός είναι η κατοχή, θα έλεγε κανείς ότι η βαθύτερη σημασία του είναι, είναι το έχει. Και όταν κάποιος δεν έχει τίποτα, δεν είναι τίποτα.
ΤΑ ΕΜΠΕΙΡΙΚΑ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΑ ΚΑΙ ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ δείχνουν ότι το έχει και το είναι, αποτελούν τους δύο βασικούς τρόπους εμπειρίας, και οι αντίστοιχες δυνάμεις τους καθορίζουν τις διαφορές ανάμεσα στους χαρακτήρες των ατόμων καθώς και τους διάφορους τύπους του κοινωνικού χαρακτήρα.
ΤΟΥΣ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΥΣ ΑΙΩΝΕΣ ΣΤΙΣ ΔΥΤΙΚΕΣ ΓΛΩΣΣΕΣ άρχισε να γίνεται φανερή μια κάποια αλλαγή στην έμφαση που δίνουν στο έχει και στο είναι, καθώς η τάση της υποκατάστασης των ρημάτων με ουσιαστικά έχει πάρει μεγάλες διαστάσεις. Το ουσιαστικό είναι η ακριβής έκφραση για ένα πράγμα. Ενώ για μια ενέργεια είναι το ρήμα. Παρ’ όλα αυτά όλο και πιο συχνά μια ενέργεια εκφράζεται με τύπους του έχω.
ΓΙΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ: «ΓΙΑΤΡΕ, ΕΧΩ ΕΝΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑ. Έχω αϋπνία. Αν και έχω ένα όμορφο σπίτι, χαριτωμένα παιδιά και ευτυχισμένο γάμο, έχω πολλές στεναχώριες». Πριν από μερικές δεκαετίες αντί ο άρρωστος να πει «έχω πρόβλημα», πιθανόν να έλεγε «είμαι στεναχωρημένος», αντί «έχω αϋπνία», «δεν μπορώ να κοιμηθώ», και αντί «έχω ένα ευτυχισμένο γάμο», «είμαι ευτυχισμένος στον γάμο μου». Τ
Ο ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΓΛΩΣΣΙΚΟ ΥΦΟΣ δείχνει τον υψηλό βαθμό αλλοτρίωσης που επικρατεί. Το εγώ της εμπειρίας αντικαθίσταται με το αυτό της κτήσης.
ΤΟ ΕΧΩ ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ ΑΠΑΤΗΛΗ ΕΝΝΟΙΑ. Αυτοί που πιστεύουν ότι η κατοχή είναι η πιο φυσική ιδιότητα της ανθρώπινης ύπαρξης, θα εκπλαγούν αν μάθουν ότι πολλές γλώσσες δεν έχουν λέξη για το έχω. Στα εβραϊκά για παράδειγμα το έχω εκφράζεται με την φράση «είναι για εμένα». Είναι πολύ ενδιαφέρον να δούμε ότι κατά την εξέλιξη πολλών γλωσσών η φράση «είναι δικό μου» αντικαταστάθηκε πολύ αργότερα από το ρήμα έχω.
ΤΟ ΓΕΓΟΝΟΣ ΑΥΤΟ ΥΠΟΝΟΕΙ ΟΤΙ ΤΟ ΡΗΜΑ «ΕΧΩ» εξελίχτηκε παράλληλα με την ανάπτυξη της ατομικής ιδιοκτησίας και είναι ανύπαρκτο σε κοινωνίες όπου κυριαρχεί η λειτουργική ιδιοκτησία, δηλαδή η κτήση πραγμάτων για συγκεκριμένη χρήση. Όταν το έχει καθορίζει τον τρόπο ύπαρξής μου, η σχέση μου με τον υπόλοιπο κόσμο είναι κτητική.
ΤΟ ΕΙΜΑΙ ΣΤΙΣ ΙΝΔΟΕΥΡΩΠΑΪΚΕΣ ΓΛΩΣΣΕΣ ΕΚΦΡΑΖΕΤΑΙ με τη ρίζα του es, που σημαίνει υπάρχω. Το είμαι δηλώνει την πραγματικότητα της ύπαρξης αυτού που είναι. Όταν λέμε ότι κάποιος ή κάτι είναι, αναφερόμαστε στην ουσία του ανθρώπου ή του πράγματος και όχι στην εμφάνισή του.
ΟΤΑΝ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΩ ΤΑ ΡΗΜΑΤΑ ΕΙΜΑΙ Ή ΕΧΩ, αναφέρομαι σε δύο βασικούς τρόπους ύπαρξης σε δύο διαφορετικές στάσεις απέναντι στον ίδιο τον εαυτό μου και τον κόσμο. Η διαφορά είναι ανάμεσα σε μια κοινωνία που το ενδιαφέρον της συγκεντρώνεται στους ανθρώπους, και σε μια άλλη που το ενδιαφέρον της συγκεντρώνεται στα πράγματα.
Συχνές ερωτήσεις για το έργο του Έριχ Φρομ
Τι πραγματεύεται το βιβλίο «Να έχεις ή να είσαι;» του Έριχ Φρομ;
Το βιβλίο εξετάζει την υπαρξιακή σύγκρουση ανάμεσα σε δύο θεμελιώδεις τρόπους ζωής: τον κτητικό, που βασίζεται στην απόκτηση υλικών αγαθών και την ιδιοκτησία (το «έχειν»), και τον βιωματικό, που εστιάζει στην αυθεντική εμπειρία, την πνευματική ανάπτυξη και την ουσία της ανθρώπινης ύπαρξης (το «είναι»).Πώς συνδέεται η σύγχρονη γλώσσα με την αλλοτρίωση του ανθρώπου;
Ο Φρομ επισημαίνει ότι η γλωσσική μετατόπιση από τα ρήματα (που δηλώνουν ενέργεια και βίωμα) στα ουσιαστικά (που υποδηλώνουν πράγματα) φανερώνει τον υψηλό βαθμό αλλοτρίωσης. Λέγοντας, για παράδειγμα, «έχω αϋπνία» αντί για «δεν μπορώ να κοιμηθώ», ο άνθρωπος μετατρέπει την προσωπική του εμπειρία σε ένα εξωτερικό αντικείμενο που κατέχει.Γιατί ο Φρομ θεωρεί το ρήμα «έχω» μια απατηλή έννοια;
Η ψυχανάλυση του Φρομ δείχνει πως η έννοια της κτήσης δεν είναι έμφυτη στον άνθρωπο, αλλά αναπτύχθηκε ιστορικά μαζί με τον θεσμό της ατομικής ιδιοκτησίας. Υπογραμμίζει το γεγονός ότι πολλές αρχαίες γλώσσες δεν διέθεταν καν λέξη για το «έχω», βασιζόμενες αντίθετα στο ρήμα «είμαι».Ποια είναι η βασική διαφορά ανάμεσα σε μια κοινωνία του «έχειν» και μια κοινωνία του «είναι»;
Η κοινωνία του «έχειν» συγκεντρώνει το ενδιαφέρον της στα πράγματα, τον καταναλωτισμό και την εκμετάλλευση, οδηγώντας στην αποξένωση. Αντίθετα, η κοινωνία του «είναι» επικεντρώνεται στους ανθρώπους, την αλληλεγγύη, την παραγωγική δράση και την εσωτερική ολοκλήρωση του ατόμου.
Ωριμάζοντας γινόμαστε όλο και νεότεροι: Η στοχαστική ματιά του Έρμαν Έσσε στη διαδρομή της ζωής
